2024 жылдың қорытындысы бойынша нақты сауда көлемі 9,1% өсті, соның ішінде көтерме сауда 8,6%, ал бөлшек сауда 9,8% өсті. Осылайша, сауда саласы экономиканың негізгі салаларының бірі болып отыр, оның үлесіне жалпы ішкі өнімнің 16%-ы келеді.
2024 жылы тау-кен өнеркәсібінің құлдырауына қарамастан, сауда саласы экономикалық өсудің негізгі драйверіне айналды. Алайда мұндай жоғары өсім қарқыны бірқатар сұрақ тудырады және олар әдетте сауда динамикасын анықтайтын іргелі факторларға қайшы келетіндіктен, әдетте аномальды деп аталады. Мысалы, бөлшек сауда тарихи және макроэкономикалық тенденцияларға қарағанда айтарлықтай жылдам өсті және нақты табыстар мен жалақының әлсіз өсуі аясында болды.
Көтерме сауда сондай-ақ жылдағы айтарлықтай күшті көрсеткіштерді көрсетті, бұл 2023 жылғы рекордтық екі таңбалы көрсеткіштерден әлдеқайда артта қалды, ол кезде сауда саласының өсімі мемлекеттік шығындардың жоғарылығымен және тау-кен секторындағы негізгі капиталға инвестицияның арқасында болды. Мемлекеттік инвестиция негізгі капиталға инвестицияның басты көзі болып қалуда және 2024 жылдың екінші жартыжылдығында сауданың ұлғаюына ықпал етті.
Жалпы, оң нәтижелерге қарамастан, сауда динамикасы қарама-қайшы факторлармен қатар жүрді, бұл болашақта мұндай өсудің тұрақсыздығын көрсетуі мүмкін.
Еске салайық, сауда ЖІӨ құрайтын экономиканың жүйелі маңызды секторларының бірі және оның құрылымының 16%-ға жуығын құрайды, тіпті тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі секторларынан алда келеді. Сондықтан оның динамикасы мен негізгі құрамдас бөліктерін талдау елдің жалпы экономикалық дамуын бағалау, ұлттық экономиканың тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігіне әсер ететін негізгі тенденциялар мен факторларды анықтау, сондай-ақ экономикалық өсімге болжам жасау үшін маңызды. Тау-кен өнеркәсібіндегі қатты тоқырау жағдайында 2024 жылдың екінші жартыжылдығында ЖІӨ өсімін және аймақтағы 4% экономикалық өсуді қамтамасыз еткен сауда болды.
2024 жылдың қорытындысы бойынша, нақты сауда көлемінің индексі 9,1%, көтерме сауда 8,6% және бөлшек сауда 9,8% өсті. Сауда құрылымында 67,5% үлеспен көтерме сауда дәстүрлі түрде басым болса, бөлшек сауданың салмағы 32,1%-ды құрайды. Жыл қорытындысы мен сауда өсімінің жылдық динамикасы көп жағынан түсініксіз және бұлай болады деп күтілмеді.
2024 жылдың қаңтарында 2023 жылғы рекордтық өсу қарқынының жыл сайынғы 11,3%-дан 3,5%-ға дейін күрт төмендеуі байқалды. Өткен жылдардың басындағы сауда өсімінің тарихи мәндеріне қарасақ, пандемия кезінде мұндай күрт құлдырау байқалмады, яғни бұл маусымдық үрдіс емес. Содан кейін сауда өсімі жыл бойы жылдам өсті, тек ақпан мен сәуірде баяулады, ай сайын шамамен бір пайыздық тармақ қосты. Мұндай өсудің негізгі драйверін бөлшек сауда деп атауға болады, ол 2024 жылдың екінші тоқсанынан бастап 6% және одан жоғары деңгейде өсімді көрсетіп, жылды 10% дерлік өсіммен аяқтады.
Сондай-ақ, көтерме және бөлшек сауданың өткен жылғы өсу құрылымы 2023 жылғы көрсеткіштерден айтарлықтай ерекшеленеді. Бөлшек және көтерме сауда 2023 жылы рекордтық қарқынмен өсті, көтерме сауда жыл бойы екі таңбалы өсім көрсетті. Біз 2023 жылы мұндай құндылықтарға Ресейге тауарларды реэкспорттау және онымен байланысты елге пайда әкелу есебінен қол жеткізілді деп есептейміз. Ресейге экспорт 2021 жылмен салыстырғанда 2023 жылы 40% өсті. Санкцияларды сақтаудың жоғарылауы және қайталама санкциялардың тәуекелі реэкспорттық операциялардың біртіндеп қысқаруына әкелді және жалпы сауданың және әсіресе көтерме сауданың бәсеңдеуінің факторларының бірі болды.
Сонымен қатар, 2023 жылғы көтерме сауданың жоғары көрсеткіштері тау-кен секторының серпінді дамуымен және оған негізгі капиталға инвестицияның өсуіне байланысты. 2024 жылдың 11 айында осы сектордағы НКИ күрт төмендеуі жылдық 23,3% болды және бүкіл өткен жыл ішінде импорттың қысқаруы байқалды, атап айтқанда 2024 жылдың 10 айының қорытындысы бойынша 3,3% төмендеді. Алайда, өткен жылдың екінші жартыжылдығында көтерме сауданың өсу қарқынының айтарлықтай қарқын алып, жыл аяғында 8,6%-ға жетті. Бұл өсімнің себептерінің бірі НКИ-ды теріс динамика аймағынан шығаруға мүмкіндік берген мемлекеттің шығынын ынталандыруы екені рас. Инвестицияны қаржыландыруда мемлекеттік бюджеттің рөлі айтарлықтай өсті. Инвестицияның жалпы көлеміндегі бюджет қаражатының үлесі 2024 жылғы қаңтар-маусымдағы 14,5%-бен салыстырғанда 2024 жылғы 11 айда 20,2%-ға дейін өсті.
2024 жылы сауданың қалыптан тыс өсуінің негізгі катализаторы бөлшек сауда болды. Бұл тағы да тарихи деректерге қайшы келеді. Соңғы 10 жылда бөлшек сауданың орташа жылдық өсімі 4%-ға әрең жетті, 2023 жылы бұл өсім 5,2%-ды, ал 2024 жылы 9,8%-ды құрады. Біз бұған дейін өткен жылы бөлшек сауданың қалыптан тыс өсуі туралы мақалада айтылған.
Халықтың нақты табысы соңғы екі жылда іс жүзінде өскен жоқ, ал нақты жалақының өсу қарқыны инфляцияның баяулауына байланысты біршама қалпына келгеніне қарамастан, бөлшек сауданың өсу қарқынынан және өткен жылдардың көрсеткіштерінен айтарлықтай артта қалды. Осылайша, қаңтар-қыркүйек айларында нақты жалақы 2,9% өсті, ал халықтың нақты ақшалай табысы 2024 жылдың 10 айында 0,2% төмендеді.
Тұтынушылық несиелендіру көлемінің ұлғаюы бөлшек саудаға қарқын бере отырып, табыстың төмендеуін ішінара ғана өтеді. Сонымен қатар, қазіргі қарама-қайшылықты үрдістер тұтынудың өсуіне қарамастан жыл бойы төмендеген тұтыну импортының динамикасы арқылы жанама түрде дәлелденеді.
Бір қызығы, өткен жылы бөлшек сауда құрылымы 2023 жылмен салыстырғанда іс жүзінде өзгеріссіз қалды, азық-түлік тауарларының үлесі шамамен 33% және азық-түлік емес тауарлардың үлесі 67% деңгейінде қалды. Алайда, 2024 жылдың соңына қарай бөлшек сауда арналарында елеулі өзгерістер орын алды – егер 2023 жылдың желтоқсанында сауда кәсіпорындары мен ұйымдары жеке кәсіпорындармен, оның ішінде базарларда сауда жасайтындармен (38%) салыстырғанда айтарлықтай басым (62%) болса, 2024 жылдың желтоқсанында базардағы саудагерлердің үлесі айтарлықтай 45%-ға дейін өсті. Кішігірім бөлшек тарату арнасының үлесінің соншалықты ұлғаюына не себеп болғаны белгісіз. Заңсыз кәсіпкерлік қызметті көлеңкеден шығару мақсатында өткен жылдан бастап үш ай бойы 100 және одан да көп адамнан ай сайынғы мобильді аударымдарды алған (яғни кәсіпкерлік белсенділік белгілері болған жағдайда) жеке тұлғалар салық органдарына тексеріс жүргізуде. Бәлкім, омы қадам бөлшек сауданың, сондай-ақ мобильді аударымдардың негізгі пайдаланушылары саналатын және көпшілігі POS-терминалдар мен QR кодтары арқылы төлемдерге көшкен жеке кәсіпкерлер үлесінің өсуіне сеп болуы мүмкін. Айта кету керек, мұндай күшейтілген бақылау ресми сауда көлеміне қалай әсер еткені туралы ресми статистика жоқ, сондықтан жоғарыда келтірілген дәлел болжам ғана.
Осылайша, көтерме және бөлшек сауданың динамикасы 2024 жылдың мамыр айынан бастап өз траекториясын неге күрт өзгерткеніне нақты жауап жоқ. Көтерме сауда қозғалысын негізінен анықтауы тиіс импорт және НКИ жыл бойы 2023 жылмен салыстырғанда тіпті төмендеді. Нақты табыс пен тұтынушылық несие де 2024 жылдың соңына қарай 10%-ға жуық өскен бөлшек сауда динамикасына көмектесе алмайды. Оның үстіне нақты табыс тіпті біршама төмендегені белгілі.
Мадина Қабжалалова – Halyk Finance Талдау орталығы