Санжар Қалдаров – Halyk Finance Талдау орталығы
2024 жылы Қазақстан елге келетін тікелей шетелдік инвестициялардың (ТШИ) төмендеуіне тап болды. Жалпы ТШИ ағыны 2024 жылы жыл сайын 28,5% азайып, 17,2 млрд долларды құрады, бұл ретте 2,6 млрд АҚШ доллары көлеміндегі ТШИ таза теріс ағыны алғаш рет тіркелді. Негізгі құлдырау мұнай-газ секторы мен қаржы секторында болды, өсім сауда және IT секторларында байқалды. Бірінші жағдайда құлдырау ірі мұнай-газ жобаларының аяқталуы және мұнай бағасының құбылмалылығына байланысты инвесторлар тарапынан жаңа жобаларға сұраныстың ықтимал төмендеуі аясында орын алды. Жалпы, қазіргі көрсеткіштер жеке секторды және ресурстық емес жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға баса назар аудара отырып, Қазақстанның инвестициялық моделін қайта қарау қажеттілігін көрсетеді.
2024 жылы Қазақстанда шетелдік инвестициялық белсенділіктің айтарлықтай төмендеуі байқалды. Жалпы ТШИ ағыны өткен жылдың соңында 28,5% азайып, 17,2 млрд долларға (2023 жылы 24,0 млрд доллар) жетті. Елге таза ТШИ ағыны алғаш рет теріс мәнге ие болды, 2,6 млрд АҚШ долларын (2023 жылы 3,7 млрд доллар ағыны) әкету тіркелді.
2024 жылы ТШИ төмендеуінің негізгі факторы көптеген жылдар бойы елге шетелдік капиталды тартудың негізгі драйвері болып қала берген тау-кен өндіру секторына және, атап айтқанда, мұнай-газ секторына инвестициялардың қысқаруы болды. Мәселен, өткен жылы тау-кен өнеркәсібіндегі ТШИ-ның таза әкетуі 2,3 млрд долларды құрады, ал шикі мұнай және газ секторы 3,0 млрд доллар таза әкетуді тіркеді. Ірі мұнай жобаларының аяқталуы, соның ішінде Теңіз кен орнындағы болашақ кеңейту жобасы және жалпы инвестордың әлемдік мұнай бағасының тұрақсыздығы аясында сақтық танытуы дәстүрлі шикізат салаларына жаңа инвестициялардың төмендеуін алдын ала анықтады.
Сонымен қатар, салалар бойынша қаржы секторында ТШИ айтарлықтай қысқаруы байқалды, мұнда 2024 жылдың соңына қарай 2,3 млрд доллар таза ағыны тіркелді. Теріс мәндерді көлік секторы (шығару 0,2 млрд доллар) және жылжымайтын мүлікпен операциялар (0,6 млрд доллар) көрсетті. Сауда және IT секторларында ТШИ таза ағынының сәйкесінше 1,4 млрд доллар және 0,3 млрд долларға дейін ұлғаюы байқалды, ал басқа секторларда төмендеу байқалды.
Сонымен қатар, 2024 жылы Қазақстанда негізінен төртінші тоқсанда негізгі капиталға инвестициялардың (БКИ) жыл сайынғы 7,5% өсімі байқалды, бұл негізінен жыл соңында мемлекеттік қаржыландырудың күрт кеңеюінің салдары болды. Бюджет шығынының өсуі және мемлекеттік инфрақұрылымдық бағдарламаларды белсендіру аясында экономикаға ішкі инвестиция сыртқы көздерден жоғалған кірістердің бір бөлігін өтеді. Осылайша, 2024 жылы НКИ өсімі негізінен бюджет қаражаты есебінен қамтамасыз етілді, ал (жеке) меншікті қаражат үлесі қысқарды.
Жалпы алғанда, шетелдік және ішкі инвестициялардың бұл көп бағытты қозғалысы Қазақстанның қазіргі инвестициялық үлгісіндегі құрылымдық теңгерімсіздікті көрсетеді. Экономика мұнай бағасына сезімтал болып қалады және ұзақ мерзімді перспективада бюджеттік қаржыландырудың ұлғаюы фискалдық тұрақтылыққа әсер етуі мүмкін. 2024 жылға арналған нәтижелер Қазақстан ауқымды инвестициялық циклдің жаңа кезеңіне аяқ басып отырғанын көрсетеді, ол қазіргі инвестициялық модельді және ішкі және сыртқы көздерден капиталды тартудың дәстүрлі құралдарын жүйелі қайта бағалауды талап етеді. Бұл мақсаттарға қол жеткізу, ең алдымен, ресурстық емес жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға және оларға жеке инвестицияларды тартуға баса назар аудара отырып, тиімді нарықтық ортаны құруды талап етеді.