Автор: Гүлназ Табешова, Салтанат Игенбекова — Halyk Finance Талдау орталығы
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанның төлем балансының ағымдағы шоты $2,4 млрд профицитпен қалыптасты. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш $3,6 млрд тапшылық болған. Бұл туралы Ұлттық банктің деректеріне сүйенген талдауда айтылды.
Елдің тауар экспорты 27,1% немесе $10,3 млрд-қа өсіп, $48,5 млрд-қа жетті. Соның нәтижесінде сауда балансының профициті $7,7 млрд-тан $16,2 млрд-қа дейін ұлғайды. Экспорттың өсуіне Қазақстанның негізгі шикізат тауарларына әлемдік бағаның жоғары болуы әсер етті.
Алайда экспорттық түсімнің $10,3 млрд-қа өсуі жыл басынан бері биржадағы доллар ұсынысының өсімінен әлдеқайда аз. Ұлттық банк мұны мұнай секторындағы экспорттық түсімнің едәуір бөлігі шетелдік инвесторлары бар ірі жобаларға тиесілі болуымен түсіндіреді. Сондықтан бұл қаражаттың барлығы ішкі валюта нарығына бірден түспейді.
Шетелдік инвесторларға төленетін кіріс өсті
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында тікелей шетелдік инвесторларға төленуге тиіс кіріс $10,2 млрд-тан $12,8 млрд-қа өсті. Оның ішінде дивидендтер мен бөлінген пайда шамамен $10,4 млрд болды.
Бұл көрсеткіш сауда балансының профицитінің шамамен 64%-ына тең.
Сонымен қатар мұнай секторындағы компаниялардан түсетін тікелей салықтардың бір бөлігі Ұлттық қорға бағытталады. Бұл қаражат ішкі валюта нарығына негізінен бюджет трансферттерін қаржыландыру үшін конвертацияланған кезде ғана шығады.
Ұлттық қордан сатылған валюта көлемі азайды
Қаңтар-тамыз айларында Ұлттық қордан бюджетке жасалған трансферттер шамамен 2,53 трлн теңгені құрады. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңінен 34% аз.
Осы кезеңде Ұлттық қордың валюталық активтерін сату көлемі $3,5 млрд болды. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш $6,07 млрд еді.
Оның ішінде Ұлттық банк кейіннен «айнадай» операциялар арқылы теңестіру үшін Ұлттық қордан $0,96 млрд сатып алды. Нәтижесінде биржаға нақты түскен көлем $2,55 млрд болды. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 58%-ға аз.
Ал алтын сатып алуды теңестіру операциялары аясындағы валюта сатылымы керісінше 57% өсіп, $5,94 млрд-қа жетті.
Осылайша Ұлттық қордан биржаға сатылған валюта мен алтын сатып алуды теңестіру аясындағы сатылымның жиынтық көлемі $8,49 млрд болды. Бір жыл бұрын бұл $9,86 млрд еді.
Олардың биржадағы сауда көлеміндегі үлесі 26%-дан 14%-ға дейін төмендеді.
Теңгені шетелдік инвесторлар да қолдауы мүмкін
Теңгенің нығаюына әсер еткен факторлардың бірі – шетелдік инвесторлардың Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына қызығушылығы болуы мүмкін.
Орталық депозитарийдің деректеріне сәйкес, бейрезиденттердің мемлекеттік бағалы қағаздар портфелі 2025 жылдың соңындағы 1,9 трлн теңгеден 2026 жылдың қыркүйек соңында 2,7 трлн теңгеге дейін өсті.
Доллармен есептегенде олардың инвестициясы жыл басынан бері $2,3 млрд-қа артқан.
Инвесторлардың теңгемен номинацияланған активтерге қызығушылығына жоғары пайыздық мөлшерлемелер, нақты кірістіліктің оң болуы және Қазақстанның тәуелсіз кредиттік тәуекелінің төмен деңгейі әсер етіп отыр.
Теңгенің тартымдылығы жоғары болып тұр
4 қыркүйектен кейін Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі 16,25% деңгейінде қалып отыр. Қыркүйектегі жылдық инфляция 9,3% болғандықтан, нақты базалық мөлшерлеме шамамен 7% деңгейінде.
АҚШ Федералдық резерв жүйесінің 16 қыркүйектегі шешімінен кейін федералдық қорлар мөлшерлемесі 3,75–4% деңгейінде қалыптасты. Осылайша Қазақстан мен АҚШ арасындағы номиналды мөлшерлеме айырмасы 12,25 пайыздық тармаққа жетті.
Ұлттық банк инфляцияны ескере отырып, базалық мөлшерлемені одан әрі төмендетуге мүмкіндік шектеулі екенін атап өтті. Сонымен қатар 2027 жылға арналған инфляция болжамын 5,5–7,5%-дан 6,5–8,5%-ға дейін көтерді.
Жыл соңында доллар қайта қымбаттауы мүмкін
Халықаралық резервтердің және Ұлттық қордағы валюталық активтердің жоғары көлемі Қазақстан экономикасының сыртқы тұрақтылығын қолдап отыр.
29 қыркүйекте Moody’s Қазақстанның тәуелсіз кредиттік рейтингін Baa1 деңгейінде, болжамын «тұрақты» күйінде растады. Агенттік Қазақстанның мықты фискалдық позициясын, мемлекеттік қарыздың төмен деңгейін және жоғары көлемдегі валюталық активтерін атап өтті.
Аналитиктердің пікірінше, бұл факторлар Қазақстан активтеріне инвестиция салатын шетелдік инвесторлар үшін елдік және валюталық тәуекелдерді төмендетіп, теңгеге сұранысты қолдауы мүмкін.
Сонымен бірге инфляция динамикасы мен нақты базалық мөлшерлеменің жоғары деңгейін ескере отырып, Ұлттық банктің жыл соңына дейін базалық мөлшерлемені айтарлықтай төмендетуге мүмкіндігі бар. Бұл теңгемен номинацияланған қарыз құралдарына шетелдік инвесторлардың қызығушылығын азайтуы ықтимал.
Жыл соңында валюталық сұраныстың дәстүрлі түрде артуы да теңгеге қысым түсіруі мүмкін. Ұлттық банк IV тоқсанда теңестіру операциялар аясындағы валюта сатылымын қысқартатынын мәлімдеді.
Осы факторларды ескере отырып, талдау авторлары жыл соңындағы доллар бағамы бойынша консервативті болжамды 490 теңге деңгейінде сақтап отыр.
Сонымен қатар доллар ұсынысы биржада өсе берсе, теңге болжамнан да күшті болуы мүмкін.