Зейнетақы активтерін басқару жүйесін кезең-кезеңімен өзгерту ұсынылып отыр. Бұл бағыттағы шаралар Капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасының жобасына енгізілген.
Құжатты Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Ұлттық Банкпен, нарық қатысушыларымен және сарапшылармен бірлесіп әзірледі.
Жеке басқарушылардың рөлі артады
Бағдарламадағы негізгі бағыттардың бірі – зейнетақы активтерін басқаруға институционалдық инвесторлар мен жеке инвестициялық портфельді басқарушылардың қатысуын кеңейту.
Қазір зейнетақы активтерінің негізгі бөлігін Ұлттық Банк басқарады. Атап айтқанда, оның басқаруында активтердің 99,7%-ы бар.
Зейнетақы активтерінің инвестициялық портфелі мынадай құрылымда:
61% – мемлекеттік бағалы қағаздар;
22,5% – корпоративтік облигациялар;
12% – акциялар.
Ал жеке басқарушылардың сенімгерлік басқаруында 88,6 млрд теңге, яғни зейнетақы активтерінің шамамен 0,3%-ы ғана бар.
Салымшыларға 2023 жылдан бастап жинақтарының 50%-на дейін, ал 2026 жылдан бастап 100%-на дейін жеке басқарушыға беру мүмкіндігі кезең-кезеңімен кеңейтілген. Алайда бұл тетік әзірге кеңінен қолданылмай отыр.
Жеке басқарушыларға мандат беріледі
Жаңа модельде лицензиясы бар жергілікті инвестициялық портфельді басқарушыларға зейнетақы активтерінің жекелеген бөліктерін басқару мүмкіндігін беру ұсынылады.
Басқарушылар конкурстық негізде іріктеліп, оларға активтердің белгілі бір сыныптарын басқару бойынша инвестициялық мандаттар беріледі.
Алғашқы кезеңде ең сенімді әрі өтімді активтердің бірі саналатын мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша қосалқы портфельдер құру жоспарланып отыр.
Кейін мұндай тәсіл корпоративтік облигациялар мен акцияларға да қолданылуы мүмкін.
Осылайша зейнетақы активтерін басқаруда бәсекелестікті арттыру және әртүрлі инвестициялық стратегияларды қолдану көзделеді.
Зейнетақы ақшасы қалай қорғалады?
Реформа қолданыстағы жинақтаушы зейнетақы жүйесінің негіздерін өзгертпейді.
Міндетті зейнетақы жарналары бұрынғыдай БЖЗҚ-ға түсіп, салымшылардың жеке шоттарында есепке алынады. БЖЗҚ зейнетақы жинақтарының есебін жүргізіп, оларды төлеуді ұйымдастыру функциясын сақтайды.
Ал Ұлттық Банк зейнетақы активтерін басқару, инвестициялық саясатты қалыптастыру және инвестициялау тиімділігін бағалау жөніндегі функцияларын жалғастырады.
Жеке басқарушыларға берілген активтер олардың өз қаражатынан және басқа клиенттердің активтерінен бөлек сақталады. Әрбір операция тәуелсіз кастодиандық бақылаудан өтеді.
Сондықтан басқарушы банкрот болған жағдайда да зейнетақы активтері оның кредиторлары алдындағы міндеттемелерді өтеуге пайдаланылмайды.
Сонымен қатар басқарушыларға капитал жеткіліктілігіне, тәуекелдерді басқаруға, ішкі бақылауға және ақпаратты ашуға қойылатын талаптар күшейтіледі.
Салымшының жасына қарай инвестициялау
Бағдарламада зейнетақы жинақтарын салымшының жасына қарай инвестициялау стратегиясын енгізу де қарастырылған.
Мысалы, жас салымшылардың жинақтарының бір бөлігін әлеуетті кірістілігі жоғары активтерге көбірек бағыттауға болады. Ал зейнеткерлік жас жақындаған сайын тәуекелі жоғары құралдардың үлесі азайтылып, портфель консервативті сипатқа көшеді.
Мақсат – зейнетақы төлемдері басталғанға дейін жинақтарды нарықтағы күрт ауытқулардан қорғау.
Реформа не үшін қажет?
Бағдарлама авторларының пікірінше, институционалдық инвесторлар санын көбейту Қазақстанның капитал нарығында ұзақ мерзімді сұранысты арттыруға мүмкіндік береді.
Бұл қазақстандық компаниялардың акциялары мен облигациялар арқылы ел ішінде қаржы тартуына, қайталама нарықтағы сауда белсенділігінің өсуіне және ішкі жинақтардың экономиканы қаржыландыруға бағытталуына ықпал етуі тиіс.
Қазіргі орталықтандырылған модель зейнетақы жинақтарының сақталуының жоғары деңгейін қамтамасыз етті. Ендігі кезеңде активтерді басқарушылардың аясын кеңейтіп, әртүрлі инвестициялық стратегияларды қолдану арқылы ұзақ мерзімді кірістілікті арттыру мүмкіндігі қарастырылып отыр.
Жоспарланған өзгерістер бірден емес, кезең-кезеңімен енгізіледі. Әрбір кезеңде қол жеткізілген нәтижелер мен туындайтын тәуекелдер бағаланып отырады.