Автор: Салтанат Игенбекова, Мұрат Темірханов, Halyk Finance
Қазіргі кезеңде орталық банктер баға тұрақтылығын Инфляциялық таргеттеу (ИТ) режимі арқылы қамтамасыз етеді. Ол әлемде 1990 жылдардың басынан бастап тарала бастады және ХВҚ-ның соңғы деректері бойынша әлемдік ІЖӨ-нің шамамен 70%-ын құрайтын 45 экономикада қолданылады. Әлемде қолданылған 30 жылдан астам тарихында ИТ стратегиясы балама стратегиялармен салыстырғанда анағұрлым тиімді болып шықты. Оның артықшылықтары сыртқы және ішкі дүмпулерді тиімді сіңіру мүмкіндігінде және ақша-несие саясатын жүргізудегі үлкен икемділікте жатыр.
Қазақстанда ақша-несие саясатын 2015 жылы ИТ-ға көшкеннен кейінгі кезеңде іске асыру оңай болған жоқ. Баға динамикасына сыртқы дүмпулер әсер етті: 2015 жылғы мұнай бағасының құлдырауы, 2020–2021 жылдардағы пандемия және оның салдарын жою шаралары, 2022 жылғы аймақтық әскери қақтығыс. Бұл оқиғалардың барлығы баға тұрақтылығына әртүрлі дәрежеде қауіп төндірді, халықтың инфляциялық болжамдарының өсуіне әкелді, экономикадағы белгісіздікті арттырды.
Сыртқы дүмпулердің экономикаға әсері ішкі экономикалық саясатты іске асыру ерекшеліктерімен күшейді. Атап айтқанда, макроэкономикалық саясаттың проциклдік сипаты, мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру, қаржы секторын қолдау және алтын-валюта резервтерін толықтыру үшін Ұлттық Банктің ақша қаражатын эмиссиялау сияқты факторлар жиынтығында айтарлықтай инфляциялық қысым көрсетті. Бұған қоса, жеңілдікті мемлекеттік несиелеу және бағаны әкімшілік реттеу тетіктерін қолдану нарықтық механизмдердің бұрмалануына және ресурстарды оңтайсыз бөлуге әкелді.
Проциклдік фискалдық саясат, жоғары шикізаттық тәуелділік, шектеулі бәсекелестік және басқа да құрылымдық проблемалар ақша-несие саясатын ИТ режимінде іске асырудың бүкіл кезеңінде инфляцияның жоғары деңгейімен және тұрақсыздығымен сипатталатынын көрсетеді. Инфляциялық болжамдар әлі де айтарлықтай құбылмалы және тұрақталмаған күйінде қалып отыр. Осы факторлардың барлығы базалық мөлшерлеменің инфляцияға әсер ету тиімділігін қатты төмендетті, соның салдарынан Ұлттық Банк 10 жыл ішінде нысаналы инфляция деңгейіне жете алмады.
Бұл сын-қатерлер қазіргі макроэкономикалық ландшафтқа тікелей әсер етеді. Мысалы, 2025 жылы Қазақстан экономикасы жоғары өсу қарқынын көрсетіп жатыр. Ол адекватты құрылымдық жауап болмаған жағдайда, инфляцияны жеделдету қаупін туғызады. ХВҚ миссиясының 2025 жылғы қарашадағы қорытынды мәлімдемесінде Қазақстанда ІЖӨ-нің жоғары өсуіне байланысты экономиканың «қызып кетуі» байқалып отыр, ал бұл инфляцияны қолдайды. Бұл ретте ІЖӨ-нің жоғары өсу қарқыны әзірше халықтың әл-ауқатының пропорционалды өсуіне әкелмейді – халықтың нақты кірістері 2025 жылдың 1 жартыжылдығында 1,0% ж/ж төмендеді. Бұл экономикалық өсудің қазіргі моделінің тұрақсыздығының ықтимал индикаторы бола алады.
Үкімет 2025 жылы алдағы үш жылға арналған жеңілдетілген мемлекеттік несиелеуді күрт кеңейту түріндегі ауқымды экономиканы қолдау бағдарламасын жариялады. Бұл проинфляциялық қысымға ие болады және базалық мөлшерлеменің инфляцияға әсер етуінің трансмиссиялық арналарын одан әрі бұрмалайды. Мемлекеттік экономикалық саясатта қазіргі уақытта инфляцияны бақылаумен салыстырғанда экономикалық өсімді ынталандыру басым сипатқа ие.
ХВҚ өз зерттеулерінде инфляция мен экономикалық өсім арасындағы теңгерімге орталық банктердің баға тұрақтылығына адалдығы арқылы, парасатты салық-бюджеттік және құрылымдық саясаттың қолдауымен қол жеткізілетінін баса айтады. Халықаралық ұйымдардың зерттеулері төмен және тұрақты инфляция тұрақты ұзақ мерзімді экономикалық өсімді қамтамасыз етудің қажетті шарты болып табылатынын көрсетеді. Теңгерімге жету үшін кешенді тәсіл мыналарды қамтиды:
- Орталық банктің нақты мақсаттары және тәуелсіздігі. Реттеуші инфляция бойынша нақты мақсаттарға ие және шешім қабылдауда тәуелсіз болуға тиіс.
- Реттеушінің уақтылы ден қоюы. Инфляциялық қысымға уақтылы ден қою.
- Икемді айырбастау бағамы. Сыртқы дүмпулерді жұмсарту үшін айырбастау бағамының икемділігін қолдау.
- Жауапты және үйлестірілген салық-бюджеттік саясат. Бюджеттік тәртіп пен саясаттарды үйлестіру.
- Құрылымдық реформалар. Экономиканы әртараптандыру, өнімділікті арттыру және толыққанды нарықтық экономиканы құру.
- Инвестицияларды ынталандыру. Жеке инвестицияларды, әсіресе шикізаттық емес секторларға тарту.
Реттеуші, баға тұрақтылығын қамтамасыз етуге жауапты мемлекеттік орган ретінде, монетарлық саясатты халықаралық тәжірибелерге сәйкес жүзеге асырады. Алайда, ақша-несие саясатын іске асырудағы негізгі шектеулерге сүйене отырып, үкімет баға тұрақтылығына неғұрлым елеулі әсер етеді деп айтуға болады. Себебі құрылымдық және фискалдық факторлар – тарифтерді басқару, бюджет шығыстары, квазимемлекеттік секторды жеңілдікті қаржыландыру және импортқа тәуелділік – монетарлық саясатқа қарағанда елдегі инфляцияға көбірек әсер етеді.
Монетарлық саясатты жетілдіру үшін негізгі бағыттар:
- Фискалдық саясатпен үйлестіруді күшейту. АҚС-ның тиімділігі тұрғысынан контрциклдік фискалдық ережелердің рөлі өте маңызды. Бюджеттік тәртіпті күшейту және АҚС-ны фискалдық саясатпен үйлестіру қажет.
- Мемлекеттің экономикаға қатысуын азайту, экономиканы ырықтандыру, ҰБҚ-ның жеңілдікті несиелеу бағдарламаларынан шығуы қаржы ресурстарының баға белгілеуіндегі бұрмалануларды жоюға және бәсекелестікті арттыруға мүмкіндік береді.
- Инфляциялық күтулерді төмендету және бекіту. ҰБҚ-ның коммуникациялық саясаты барынша ашық және түсінікті болуы, ал базалық мөлшерлеменің өзгеруі дәйекті болуы тиіс.
- ҰБҚ тәуелсіздігін нығайту. ХВҚ монетарлық саясатты неғұрлым тиімді іске асыру үшін ҰБҚ-ның институционалдық тәуелсіздігін одан әрі нығайтуды ұсынады.
- Ішкі қаржы нарығын дамыту. Реттеуші шараларды жетілдіруді, қаржы құралдарын дамытуды, тең нарықтық жағдайлар жасауды, ұзақ мерзімді бенчмарктарды қалыптастыруды қамтиды. ҰБҚ-ның неғұрлым ашық және тиімді бағамдық саясатын қамтамасыз ету қажет.
Үкіметтің соңғы бастамалары (жеңілдікті ипотеканы ұлғайту, тарифтерді мұздату, т.б.) қысқа мерзімді тежеуші әсеріне қарамастан, ұзақ мерзімді перспективада айтарлықтай проинфляциялық қысым тудырады.
Орта мерзімді перспективадағы инфляциялық жағдай күрделі болып қала береді. Проинфляциялық факторлар сақталуда, оның ішінде мемлекеттік бағдарламалар арқылы қаржыландырудың кеңеюі, тарифтерді түзету, импортқа тәуелділік және жоғары инфляциялық күтулер. Инфляциялық күтулер жоғары болып, нысаналы көрсеткіштерден «ажырап» тұр.
Дұрыс ақша-несие саясаты және инфляциялық таргеттеу режимінің принциптерін қатаң сақтау қажет, бірақ бұл жеткіліксіз. Фискалдық саясатты реформалау, экономиканы әртараптандыру және монополистік мінез-құлықты жою – шешуші маңызға ие.