Автор: Дарья Мартыневская, Арслан Аронов, Halyk Finance
Туризм экономикада маңызды орын алады: ол ІЖӨ-ні арттыруға және жұмыс орындарын құруға, сондай-ақ көлік, қонақүйлер мен мейрамханалар сияқты инфрақұрылымдық нысандарды дамытуға ықпал етеді, бұл өз кезегінде жергілікті бизнесті қолдайды. Соңғы жылдары Қазақстанда елге келетін туристер санының тұрақты өсуі байқалады, бұл негізінен қонақүй секторы ұсынатын орналастыруға деген сұранысты арттырады. Алайда, туристік ағынды ресми статистикада есепке алуға қатысты сұрақтар әлі де бар.
Қонақүйлер санының өсуіне қарамастан, ресми санаты бар нысандардың үлесі, сондай-ақ олардың саны бірте-бірте қысқарып жатыр. Қызмет көрсету сапасын стандарттауға қойылатын талаптардың болмауы қонақүй бизнесінің одан әрі дамуын тежейді, туристердің сенімін төмендетіп, сектордың бәсекеге қабілеттілігін шектейді. Осы саланың тұрақты өсуін қамтамасыз ету үшін туристік ағындарды есепке алу әдістерін жетілдіру, сапа стандарттарын біріздендіру, инфрақұрылымды дамыту және кадрлардың кәсіби деңгейін арттыру бойынша шаралар қабылдау қажет.
Туристік ағынды есепке алу
Ұлттық статистика бюросының әдістемесіне сәйкес, туризмнің 2 түрі анықталады: Ішкі туризм, оған сол елде тұрақты тұратын туристің ішкі туристік сапар немесе шығу туристік сапары шеңберінде ел ішіндегі туризмі кіреді және Халықаралық туризм, оған қарастырылып отырған елде тұрмайтын туристің туристік сапары кезінде сол ел шегіндегі туризмі және шығу туризмі кіреді, оған қарастырылып отырған елде тұрақты тұратын туристің туристік сапары немесе ішкі туристік сапары шеңберінде сол елден тыс жерлердегі туризмі кіреді.
ҰСБ сонымен қатар туризм жиырма төрт сағаттан бір жылға дейінгі мерзімді қамтитын, кез келген мақсаттағы, бірақ уақытша болатын елде ақылы қызметпен байланысты емес жеке тұлғалардың саяхатын қамтитынын атап өтеді. Осылайша, «турист» ұғымына уақытша келген, бірақ еңбегіне ақы төленетін қызметті жүзеге асырумен байланысты емес, кез келген мақсаттағы келушілер кіреді. БҰҰ Туризм Басқармасы (UN Tourism) да туристі өз ортасынан 12 айдан аз уақытқа кез келген себеппен баратын және сол елдің резидентінен ақы алып жұмыс істемейтін келуші ретінде анықтайды.
Соңғы 3 жылда елге келген туристер ағынының оң динамикасы байқалады. Мәселен, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметінің деректері бойынша, 2024 жылы елге кірген туристер саны 10,4 млн адамды құрады, бұл ретте орналастыру орындары 1,3 млн резидент емеске қызмет көрсеткен. Яғни, елге кірген 9 млн-нан астам адам орналастыру бойынша ресми статистикаға кірмей қалуы мүмкін. Пәтерлерді ұзақ мерзімге жалға беру орналастыру статистикасына кірмейтінін, ал кейбір орналастыру нысандары ресми тіркелмегенін ескерсек, мұндай айтарлықтай айырмашылық туристік ағындарды есепке алу әдістерін жетілдіру қажеттігін көрсетеді. Бұл елдің туристік нарығының жай-күйін, оның экономикаға қосқан үлесін неғұрлым дәл бағалауға және туристік инфрақұрылымды дамытуды тиімдірек жоспарлауға мүмкіндік береді.
2025 жылдың 9 айында орналастыру нысандары қызмет көрсеткен келушілердің жалпы санының 13,9%-ын (2024 жылғы 9 айда 14%) резидент еместер құрады. Олардың жартысынан азырағы (46,4%) кәсіби сапарлармен (іссапарлар, бизнес-сапарлар) келген. Қалған 53,6% жеке мақсаттарын, соның ішінде демалысты көрсеткен. Осылайша, отандық туристер (орналастыру орындарында қызмет көрсетілген келушілердің жалпы санының 86,1%-ы) орналастыру нысандарының жүктемесін қамтамасыз етуде негізгі рөл атқаруды жалғастыруда. Бұл шетелдік туристер үшін тартымдылық деңгейін төмендететін инфрақұрылым, қызмет көрсету сапасы мен қолжетімділігі мәселелерін қоса алғанда, көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін.
Орналастыру орындарының құрылымы және мәселелері
Орналастыру орындарының саны ұлғаюда, оның жартысынан көбін (2025 жылғы 9 айда 52,2%) қонақүйлер, әсіресе мейрамханалары бар қонақүйлер қамтамасыз етеді, үштен бірі – пәтерлер мен коттедждер, ал қалған санаттар елеусіз қатынаста ұсынылған. Соңғы екі жылда нысандар санының ең үлкен өсімін демалыс үйлері (+34,4%) көрсетті, ал балалар лагерлерінің саны 6% азайды.
Барлық нысанның 2%-ы мемлекеттік меншікте, оның 58%-ға жуығы әлеуметтік инфрақұрылымға жататын балалар лагерлері. Қонақүйлер арасында мемлекеттік меншік үлесі 0,7%-ды құрайды. Жалпы, орналастыру орындарын басқаруда мемлекеттік нысандардың үлесі салыстырмалы түрде төмен, жеке сектор басым.
Биылғы жылдың 9 айында орналастыру орындары 268 млрд теңгеге қызмет көрсеткен, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңінен 20% көп. Бұл көрсеткіш бойынша Астана және Алматы қалалары, сондай-ақ Ақмола облысы көш бастап тұр, олар бірге көрсетілген қызметтер құнының шамамен 61%-ын құрайды.
Кейінгі үш жылда қонақүйлердің жалпы саны өскенімен, ресми санаты бар қонақүйлердің үлесінің төмендеуі байқалады: 2023 жылдың 9 айындағы 5,5%-дан 2025 жылдың 9 айындағы 4,7%-ға дейін.
Қазіргі динамика тек ресми қонақүйлер санының азаюын ғана емес, сонымен қатар көбіне сертификаттаудан өтпеген немесе ресми жіктеуге ұмтылмайтын бюджеттік, шағын қонақүйлер сегментінің өсуін көрсетеді. Қонақүйлерді санаттауды тежейтін факторлар: санат алу құны, иелері арасында қонақүй бизнесі стандарттары туралы кәсіби білімнің жетіспеуі, сондай-ақ санатты растау үшін ынталандырудың және міндетті сертификаттау мен санаттауға қатысты заңнамалық талаптың болмауы болуы мүмкін. Бұл қызмет көрсету сапасы мен сектордың бәсекеге қабілеттілігін арттыруды тежейді, туристерге сенімді орналастыру нысандарын таңдауды қиындатады және отандық туристік өнімге деген сенімді төмендетеді. Нәтижесінде, туристік ағынның өсуіне және қонақүй бизнесінің кеңеюіне қарамастан, танылған санаты бар отельдер санының азайғаны байқалады, бұл елдің туристік әлеуетін барынша тиімді пайдалануға мүмкіндік бермейді.
Дүниежүзілік туризм және саяхат кеңесінің (WTTC) деректері бойынша, жаһандық туристік нарық 2024 жылы 10,9 трлн доллар (+9% ж/ж; әлемдік экономиканың 10%-ы) құрады және бүкіл әлем бойынша шамамен 330 млн жұмыс орнын (шамамен 10 жұмыс орнының 1-і) қолдады. 2025 жылы сала көлемі 11,7 трлн долларға жетеді деп болжанып отыр. Қазақстан экономикасының құрылымында туризм әзірге маңызды сектор ретінде ерекшеленбейді. Кейінгі төрт жылда туризмнің ІЖӨ құрылымындағы үлесі 3,7%-дан 3,2%-ға дейін төмендеді, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен үш есеге жуық төмен. Дүниежүзілік экономикалық форумның Туризмнің іскерлік ортасының даму деңгейі бойынша бағалауына сәйкес, Қазақстан 2024 жылы 119 елдің ішінде 52-орынды иеленді, бұл 2021 жылғы алдыңғы бағалаумен салыстырғанда (ел 66-шы орын алған) жақсы нәтиже.
Туристерді орналастыру инфрақұрылымы туристік саланың негізгі компоненті болғандықтан, қызметтерді стандарттаудағы, туристерді есепке алудағы және сервистердің қолжетімділігіндегі кемшіліктер туризмді дамыту әлеуетін шектейді. Жаһандық туристік ағынның өсуі жағдайында орналастыру инфрақұрылымының тұрақты дамуын қамтамасыз ету ерекше маңызды. Ол үшін нарық тетіктерін дамытуды ынталандыру және сапа стандарттарын жүйелеу қажет. Сондай-ақ, саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға көмектесетін көлік жүйесін дамыту, қызметкерлердің кәсіби деңгейін арттыру және туристер үшін жағдайларды жақсарту маңызды рөл атқарады. Бұған қоса, жағдайды толық талдау және туристік секторды дамытудың тиімді стратегияларын әзірлеу үшін туристік ағындар туралы статистикалық деректерді жинау әдістерін жетілдіру қажет.