Halyk Finance жариялаған 2025 жылдың қаңтар–қыркүйек айларына арналған есепте Қазақстандағы еңбек саласындағы келесі негізгі процестер айтылған.
Номиналды жалақы өсіп жатыр, ал нақты жалақы төмендеуде
2025 жылдың тоғыз айындағы орташа номиналды жалақы 433 312 теңгені құрады. Бұл былтырғы жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,6% көп.
Алайда қыркүйектегі инфляция 12,9% ж/ж деңгейіне жетті, бұл нақты жалақының 0,4%-ға төмендегенін білдіреді.
Экономика өсімі әзірге халықтың әл-ауқатының айтарлықтай жақсаруына әсер етіп отырған жоқ.
Салалар бойынша жалақы айырмашылығы
Ең жоғары жалақы — тау-кен өндіру өнеркәсібінде: орташа 930,5 мың теңге, нақты өсім +0,1% ж/ж.
Екінші орында — қаржы және сақтандыру саласы: 900,6 мың теңге, бірақ нақты төмендеу –2,2% ж/ж.
Ақпарат және байланыс: 833,1 мың теңге, өсім +13,2% ж/ж.
Оның ішінде IT саласы: орташа жалақы 1,3 млн теңге, өсім +16,6% ж/ж.
Ең төмен жалақы «өнер, ойын-сауық және демалыс» саласында — 297,2 мың теңге, нақты өсім +4,1%.
Мысалы, білім беру саласында 1,1 млн адам жұмыс істейді (барлық жұмыспен қамтылғандардың 29,2%), бірақ жалақы орташа деңгейден 25,6% төмен және 3,4% ж/ж қысқарған.
Бұл жағдай жоғары жалақы аз қызметкерлер жұмыс істейтін тар салаларда шоғырланғанын, ал халық көп жұмыс істейтін салалардың айтарлықтай артта қалғанын көрсетеді.
Жұмыс күші, жұмыссыздық және жұмыспен қамту құрылымы
Жұмыс күші — 9,8 млн адам (+1% ж/ж).
Ресми жұмыссыздық деңгейі — 4,6% (448,6 мың адам), өткен жылмен салыстырғанда айтарлықтай өзгеріс жоқ.
Ерекше назар аударар жайт: 35–44 жас тобында 151 мың жұмыссыз бар (барлық жұмыссыздардың 33,6%-ы), ал олардың еңбекке жарамды халықтағы үлесі – 28,9%.
Бос жұмыс орындарының саны — 63,9 мың, бұл 35–44 жас тобындағы жұмыссыздардан 2,4 есе аз.
Жұмыспен қамту құрылымы: жалдамалы қызметкерлер — 76,7% (7,2 млн), өсім +1,9% ж/ж; өзін-өзі жұмыспен қамтығандар — 23,3% (2,2 млн), төмендеу –1,8% ж/ж.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың азаюы мен жалдамалы қызметкерлердің көбеюі жасырын жұмыссыздықтың төмендеуін көрсетуі мүмкін.
Экономика өсімі мен еңбек нарығы сапасының жүйелі мәселесі
2025 жылы ІЖӨ айтарлықтай өскеніне қарамастан (Tengiz Future Expansion Project жобасы және мемлекеттік трансферттердің жоғары болуы есебінен), нақты жалақының төмендеуі экономикалық өсім мен халықтың әл-ауқаты арасында әлсіз байланыс барын көрсетеді.
Келесі жылы фискалдық ынталандыру екі есе қысқарады деп жоспарланып отыр, бұл еңбек нарығындағы жағдайдың жақсаруын одан әрі қиындатуы мүмкін.
Қорытынды
Қазақстанның еңбек нарығы номиналды көрсеткіштердің өсімін көрсетсе де, шынайы табыс төмендеп келеді. Салалық теңсіздіктер мен еңбек ресурстарының айтарлықтай қоры (әсіресе 35–44 жас тобы) экономиканың сапалы әрі тұрақты өсуіне қатер төндіреді.
Негізгі мәселе «өсу көлемінде» емес, оның «сапасы» мен құрылымында. Егер еңбек нарығының құрылымы өзгермесе, экономикалық өсім мен халықтың өмір сүру деңгейі арасындағы тиімділік коэффициенті төмендей бермек.