Қазақстан үкіметі елден бұқа әкетуге үш айға тыйым әзірлеп жатыр: сиыр етінің қымбаттауына алаңдаулы Сауда министрлігінің бастамасымен ведомствоаралық комиссияда тиісті шешім қабылданды.
Алайда, шаруалар 2019 жылы малды еркін сатуға енгізілген осындай шектеулер ет бағасының көтерілуіне себеп болғанын айтып отыр: мал шаруашылығы бұрынғы табыстылығын жоғалтты, мал басы азайды, сұраныс өскен кезде нарықтағы ұсыныс азайған.
Рас, шаруалардың квота (алты ай бойы 60 мың бұқаға шектеу) аясында ірі қараны экспорттамай отандық ет комбинатына тапсыра бастайды деген үміт бар, бірақ бұл мәселені шешпейді.
«2019 жылдан бастап мал ұстау тиімсіз болды: экспорт жабылды, нарықта бір ғана сатып алушы қалды – ет комбинаттары. Олар жағдайды пайдаланып, бағаны түсіріп тастады. Мұндай кезде шаруалар жылқы, қой шаруашылығына кетеді немесе мал шаруашылығын мүлде тастайды. Өткен жылдың күзінде Тоқаев Қазақстанда ресми статистикадағы 7,5 млн ірі қараның 2 млн-ы қағазда ғана бар екенін айтты. Ал менің ойымша, 2 млн емес, тіпті 4 млн иал қағаз жүзінде ғана тұр. Шаруалар мал экспортына шектеу қойылғандықтан және ішкі нарықтағы ет комбинаттарының бағаны төмендетуінен пайдасыз кәсіппен айналысуды тоқтатты. Сондықтан бүгінде нарықта ірі қара малдың нақты тапшылығы байқалып, бағаға әсер етуде. Бұрынғы жылдары 9-10 айлық жас бұқа 200 мың теңге болса, қазір 350-400 мың теңге тұрады», — дейді Қостанай облысындағы мал бордақылау алаңының иесі Мереке Ысмағұлов.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Квотаға келетін болсақ, ол қазір шаруаларға түсініксіз түрде таратылуда. Ал жалпы, кез келген әкімшілік кедергі үлкен сыбайлас жемқорлық тәуекелі екені белгілі. Сондықтан қазіргі квота жүйесі өзгерістерді қажет етеді, дейді фермерлер.
«Қылмыскерлер бұл квоталарды бір-біріне бөлуіне жол бермеу үшін басқаша әрекет ету керек», — деді Мереке Ысмағұлов. – Әр учаскемен, әр шаруашылықпен жеке жұмыс жасауымыз керек. Мысалы, мынадай пропорцияда – малыңыздың 70%-ын экспортқа шығаруға болады, ал 30%-ын ішкі нарықта өңдеуші бағасымен сатуға болады».
Сондай-ақ, шаруалар тыйым салынған кезде де малдарын шетелге өз арналары арқылы жіберетін немесе құжатсыз, ветеринарлық бақылаусыз базарға өткізетін «сұр делдалдарға» тосқауыл қою қажет деп санайды. Бұл жерде ет өңдейтін кәсіпорындардың заңды түрде дамуына кедергі келтіретін, есепке алынбаған малдың орасан нарығын заңдастыру үшін билік тарапынан қатаң шаралар қажет.
Қысқаша айтқанда, тыйым мен шектеу ештеңені шешпейді, тек шекарадағы сыбайлас жемқорлық схемаларын, жергілікті деңгейде ветеринариялық ережелерді бұзуды және қазір мамандар жылына 1 трлн теңгені құрайтын «сұр» сиыр еті нарығының болуын қолдауды жалғастырады.