2025 жылдың сегіз айының қорытындысы бойынша Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 90,2 млрд доллар болды. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 2,1% төмен. Экспорт 5,7% азайып, 50,2 млрд долларға жетті. Ал импорт керісінше 2,8% өсіп, 40,1 млрд долларды құрады. Мұндай өзгеріс ел экономикасының құрылымы мен сауда ағындарының қайта қалыптасып жатқанын көрсетеді: ішкі сұраныс сақталып отыр, бірақ сыртқы нарықтар тұрақтылығын жоғалта бастаған, деп жазады Ален Серік.

Қазақстан экспорттан гөрі импортқа тәуелді бола түсті, ал экспорттық позициялар біртіндеп әлсіреп жатыр. Экспорт құрылымы әлі де дәстүрлі сипатта: оның жартысынан астамы – мұнай мен мұнай өнімдері, шамамен 5% – мыс, сондай мөлшерде – радиоактивті элементтер мен изотоптар. Осы үш санат елдің экспорттық түсімдерінің екіден үш бөлігін қалыптастырады.

Экспорт құрылымы

Саудадағы қазіргі динамика Қазақстан экономикасының сыртқы өзгерістерге қалай жауап беріп жатқанын айқын көрсетеді. Экспорт баяулаған кезде импорттың өсуі тек сауда балансына қысым түсіріп қана қоймай, экономикалық өсудің құрылымдық өзгерісін де білдіреді: ішкі белсенділік басым бағытқа айналып келеді. Алайда экспорттық себет әлі де шикізатқа негізделген, ал негізгі серіктес елдерге тәуелділік жоғары деңгейде қалып отыр.

2025 жылғы қаңтар–тамыз аралығында Қазақстан экспортының 51,5%-ы битуминозды минералдардан алынған мұнай мен мұнай өнімдеріне тиесілі болды. Бұл – тұрақты, бірақ тәуекелі жоғары валюталық кіріс көзі. Мұнай бағасының кез келген ауытқуы сауда көрсеткіштеріне бірден әсер етеді. 2025 жылы әлемдік мұнай нарығы құбылмалы болды, сондықтан физикалық көлемнің сақталуына қарамастан, экспорттық түсім төмендеді.

Екінші орында – тазартылған мыс пен мыс қорытпалары (4,9%), одан кейін радиоактивті элементтер мен изотоптар (4,7%), мыс кені мен концентраттары (3,8%), сондай-ақ ферроқорытпалар (2,9%). Бұл позициялар Қазақстанның өнеркәсіптік экспортының негізгі бөлігі болып отыр, бірақ олардың жиынтық үлесі мұнай түсімдерінің төмендеуін өтей алмайды.

Экспорттың негізгі бағыттары

Қазақстан бірнеше ірі нарыққа тәуелді болып отыр. Негізгі экспорт серіктестері: Италия – 21%; Қытай – 18,7%; Ресей – 10,5%; Нидерланд – 7,5%; Түркия – 4,8%; Өзбекстан – 4,4%. Бұл алты бағыт елдің жалпы экспорт көлемінің шамамен 70%-ын құрайды. Мұндай шоғырлану экономиканы сыртқы сұраныс пен логистикалық бағыттардағы өзгерістерге осал етеді.

Импорт құрылымы

Импорт көлемі өсіп келеді: сегіз айда ол өткен жылмен салыстырғанда 2,8% артты. Импорттың негізгі баптары – тұтыну тауарлары мен машина жасау өнімдері. Бірінші орында – жеңіл автомобильдер (4,3%); Одан кейін дәрі-дәрмек (3,1%); Көлік құралдарының корпустары (2,3%); Телефон аппараттары (2,2%); Автокөлік қосалқы бөлшектері (2,1%).

Бұл құрылым Қазақстанның дайын өнім мен технологиялық тәуелділігін анық көрсетеді. Автокөлік пен оның бөлшектерін импорттау – тұтынушылық сұраныстың қалпына келіп, автожинау нарығының белсенділігін арттырғанының белгісі. Дәрі-дәрмек импорты фармацевтика саласының әлі де сыртқы өндіріске тәуелді екенін көрсетеді.

Импорттағы серіктес елдер

Қазақстанның басты импорт серіктестері – Ресей (29,4%) және Қытай (29,1%). Олардың үлесі шамамен тең, ал бірге алғанда ел импортының 58%-ын құрайды. Үшінші орында – Германия (4,6%), одан кейін Оңтүстік Корея (3,7%), АҚШ (3,5%) және Түркия (2,5%).

Сауда ағымдарының мұндай шоғырлануы тұрақты логистикалық байланыстар орнатқанымен, тәуекел де тудырады: аз ғана елдерге тәуелділік олардың саясаты мен валюта бағамындағы өзгерістерге сезімталдықты арттырады.

ЕАЭО елдерімен сауда

2025 жылдың қаңтар–тамыз айларында Қазақстанның Еуразиялық экономикалық одақ елдерімен өзара саудасы 19,2 млрд долларды құрады. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 3,5% төмен.

ЕАЭО елдеріне экспорт 9,3% азайып, 6,5 млрд доллар болды. Импорт 0,2% төмендеп, 12,7 млрд долларды құрады. Одақ ішіндегі сауда құрылымы өзгерген жоқ: Ресей – 88,8%; Қырғызстан – 7,2%; Беларусь – 3,9%; Армения – 0,2%. Яғни Қазақстанның ЕАЭО аясындағы өзара саудасының басым бөлігі іс жүзінде Ресеймен жүзеге асырылады.

Сауда көлемінің төмендеуі тек сыртқы факторларға емес, жеткізу бағыттарының біртіндеп әртараптандырылуына да байланысты. Қазақстан Қытаймен, Түркиямен және Еуропалық одақ елдерімен байланысын күшейтіп жатыр. Бұл ЕАЭО үлесін азайтады, бірақ әзірге көлем жағынан жоғалтуды өтей алған жоқ.

Экономикалық мағына және тәуекелдер

2025 жылы экспорттың қысқарып, импорттың өсуі Қазақстан экономикасының қосарлы динамикасын айқын көрсетті. Бір жағынан, ішкі нарық тұрақты, тұтынушылық сұраныс пен инфрақұрылымға инвестициялар сақталып отыр. Екінші жағынан, сыртқы конъюнктура құбылмалы: шикізат бағасы ауытқып, негізгі серіктес елдермен логистика күрделенді.

Сондықтан сыртқы сауда айналымының 2,1% төмендеуі – жай ғана статистикалық өзгеріс емес, ауысу кезеңінің көрсеткіші.

Экспорт, жалпы айналымның жартысынан сәл артығын құрай отырып, әртараптандыру деңгейін жоғалтқан. Мыс пен ферроқорытпа да мұнай сатылымындағы табысты өтей алмады. Ал жаңа экспорттық бағыттар әзірге айтарлықтай үлес қоса алмай отыр.

Импорттың өсуі мен экспорттың төмендеуі оң сауда сальдосының қысқаруына алып келді. Бұрынғы жылдары жоғары экспорттық кіріс Қазақстанға басымдық беріп келсе, 2025 жылы бұл айырмашылық азайып барады. Бұл жағдай ұлттық валюта нарығына және мемлекеттік резервтерге ықпал етуі мүмкін, әсіресе шикізат бағасы одан әрі төмендесе.

Сауда бағыттарындағы жаңа процестер

2025 жылдың маңызды трендтерінің бірі – Қазақстанның сауда ағындарының Азия нарықтарына қарай бұрылуы. Қытай мен Түркияның рөлі күшейіп, Еуропалық одақ елдерінің үлесі азайып келеді. Қытай қазір экспортта екінші орында (18,7%), Италиядан (21%) аз ғана қалып отыр. Сонымен қатар Қытай Қазақстанның импорт бойынша да екінші ірі серіктесі (29,1%).

Бұл екіжақты қатынасты елдің сауда балансы үшін шешуші етеді. Түркия экспорттың шамамен 5%-ын және импорттың 2,5%-ын ұстап тұр. Ол Қазақстан үшін маңызды көлік және қайта өңдеу торабына айналған. Нидерланд қазақстандық мұнайдың негізгі транзиттік орталығы рөлін сақтап отыр, бірақ оның үлесі біртіндеп төмендеп, Азия нарықтарына орын беруде.

Еуразиялық бағыт, ең алдымен Ресеймен сауда, әлі де маңызды болып тұр. Алайда ЕАЭО шеңберіндегі сауданың 90%-ға жуығы Ресейге тиесілі, бұл елге тәуелділікті арттырады. Ресей экономикасындағы кез келген ауытқу Қазақстанның саудасына, әсіресе машина мен бөлшек жеткізуде, тікелей әсер етеді.

Түйін

2025 жылы Қазақстанның сыртқы саудасы өзінің шикізаттық сипатын сақтап қалды: экспорт негізінен мұнай, металл және радиоактивті элементтерге сүйенеді. Бұл тұрақты, бірақ шектеулі кіріс көзі.

Импорт болса, керісінше, технологиялық және тұтынушылық сипатта: ел көлік, электроника, дәрі-дәрмек және жабдық импорттайды.

Мұндай теңгерімсіздік Қазақстанның өнімділік әлеуетін ұзақ мерзімде төмендетуі мүмкін. Сауда құрылымын тұрақтандыру үшін елге өңдеу өнеркәсібін дамыту, импорттың бір бөлігін жергіліктендіру және шикізатқа жатпайтын экспортты арттыру қажет.

Сыртқы сауда статистикасы 2025 жылы Қазақстанның жаңа кезеңге аяқ басқанын көрсетеді: экономика әлі де орнықты, бірақ бұрынғы өсім моделі тиімділігін жоғалтып келеді. Шикізат экспорты енді тұрақты кіріс көзі болудан қалды, ал импорт технология мен өндіріс тәуелділігін айқындап отыр.

Қазақстанның алдында таңдау тұр: не шикізат жеткізуші ретінде қалу, не күрделі өнім өндіретін және өңдеуші индустриялық орталыққа айналу. Егер ел шикізатқа жатпайтын экспортты ұлғайтып, өнеркәсіпті дамытып, логистикалық байланыстарды күшейтсе, сыртқы сауда теңгерімі экономикалық өсудің тұрақты көзіне айналады. Ал егер экспорт тоқырап, импорт өсе берсе, бұл макроэкономикалық тұрақтылыққа ұзақ мерзімді қауіп төндіруі мүмкін.