Қазақстандықтардың көпшілігі инвестициялық жолын депозиттерден бастап, қор нарығына сақтықпен қарайды. Ал инвесторлардың бір бөлігі үшін басты бағдар – көбірек табыс табу мүмкіндігі болса, басқалары үшін бастысы – тұрақтылық. Робокэш.кз МҚҰ (Займер бренді) және BCC Invest компаниясының бірлескен зерттеуі қазақстандық инвесторлардың қаржылық сауаттылық деңгейінің қаншалықты жоғары екенін және елдегі инвестициялық мінез-құлықтың қалай қалыптасатынын көрсетті.
Қаржылық сауаттылық көптен бері тек пайдалы дағды болудан қалып, заманауи әлемде капиталды сақтау мен көбейтудің маңызды шарттарының біріне айналды. Бұл әсіресе жаһандық нарықтардың тұрақсыздығы мен үнемі өзгеріп отыратын экономикалық жағдай аясында шешім қабылдайтын инвесторлар үшін өзекті. Робокэш.кз МҚҰ (Займер бренді) және BCC Invest инвестициялық компаниясының сарапшылары бастаушы және тәжірибелі инвесторлар арасында сауалнама жүргізіп, олардың қаржы құралдарын таңдауы, тәуекелдерді басқаруы және қаржылық мақсаттарына қол жеткізу тәсілдерін қалыптастыратын ерекшеліктерді анықтады.
Инвестициялар әлеміне алғашқы қадам
Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, респонденттердің басым бөлігі (60,9%) инвестициялық жолын депозиттер мен жинақтаушы өнімдерден бастаған. Танымалдылығы бойынша екінші орында – қор нарығының құралдарына салынған инвестициялар (23,9%). Сауалнамаға қатысушылардың шамамен 10%-ы алғашқы инвестициясын криптовалютаға жасаған. Ал 5%-дан азы бастапқы актив ретінде жылжымайтын мүлікті таңдаған.
Айта кетейік, респонденттердің шамамен жартысы (47,8%) – инвестиция салу тәжірибесі бес жылдан асатын кәсіби инвесторлар. Қатысушылардың 19,6%-ы бір жылдан үш жылға дейін инвестициялайды, дәл осындай үлесі (19,6%) 3–5 жыл бойы түрлі құралдарға қаржы салып жүргенін айтты. Қалған 13%-ы инвестицияға бір жылдан аз уақыт бұрын келген.
Инвестициялау ерекшеліктері
Қандай да бір құралды таңдай отырып, инвесторлардың көпшілігі (58,7%) бірінші кезекте оның сенімділігі мен тұрақтылығына назар аударады. Респонденттердің 21,7%-ы үшін әртараптандыру анықтаушы фактор болып табылады. Айта кетерлігі, тек 17,4%-ы инвестициядағы басты көрсеткіш ретінде табыстылықты атайды, ал сарапшылардың немесе блогерлердің кеңестеріне 0,5%-дан аз инвестор жүгінеді.
Респонденттердің инвестициялық құралдарды талдауындағы қаржылық сауаттылық деңгейі ерекше назар аударарлық. Сауалнамаға қатысушылардың жартысынан көбі (52,2%) шешім қабылдамас бұрын аналитикалық материалдар мен компаниялардың қаржылық есептерін зерттейді. 21,7%-ы брокерлерден немесе қаржылық кеңесшілерден кеңес алуды жөн көреді.
Сонымен қатар, кейбір инвесторлар тәуекелі жоғары стратегияларды қолдануға бейім: 17,4%-ы тек өз жауапкершілігімен қаржы салады, ал 8,7%-ы YouTube пен TikTok-тағы шолуларға сүйенеді.
Айта кетейік, сауалнамаға қатысушылардың 55%-дан астамы өз портфеліне қазақстандық активтерді қосады, ал 10%-дан азы ішкі нарыққа мүлде сенбейді. Респонденттердің үштен бірінен сәл астамы тек шетелдік активтерге инвестициялауды жөн көреді.
Инвестициялық қорқыныштар
Респонденттер өздерінің сәтсіз инвестицияларының тәжірибесімен де бөлісті. Осылайша, сауалнамаға қатысушылардың 45,7%-ы активтен қаражатты уақтылы шығармау салдарынан шығынға ұшырады, ал 32,6%-ы құралды құнның шарықтау шегінде сатып алып, кейін оны төмендетілген бағамен сатуға мәжбүр болды. Бұл ретте сауалнамаға қатысқандардың 35%-ға жуығы өздеріне шығынға инвестициялауға және қор нарығындағы сәтсіздіктерге ешқашан тап болмағанын атап өтті.
Бұл ретте инвесторлардың 17,4%-ы қысқа мерзімді дүрбелеңге («хайпқа») еріп қаржысын жоғалтқанын мойындаса, 13%-ы өздерін «сарапшылардың» кеңестеріне сеніп шығынға ұшырағанын жеткізді.
Дегенмен, сауалнамаға қатысушылардың тек 8,7%-ы пайдадан айырылып қалу қорқынышын (FOMO) сезінеді, дегенмен бұл фактор көбінесе актив құнының шыңында инвестициялауға себеп болады. Инвесторлардың көпшілігі (43,5%) кірістің ықтимал жоғалуына қатысты және активтің бағасы төмендеген жағдайда шамадан тыс дүрбелеңге жол бермейді.
Респонденттердің 34,8%-ы жоғалту қорқынышын мүлдем сезінбейді, өйткені олар өздерінің инвестициялық стратегиясын қатаң ұстанады. Қатысушылардың тағы 13%-ы бұрын қорқыныш сезінген болса да, қазір инвестицияға толығымен салқынқанды қарайтынын атап өтті.
Алайда, инвестициялық қорқыныштың салыстырмалы түрде төмен деңгейіне қарамастан, сауалнамаға қатысушылардың үштен бір бөлігі ғана осы салада өзін сенімді сезінеді. Бұл ретте инвесторлардың шамамен 60%-ы үздіксіз білім алып, өз білімдері мен дағдыларын жетілдіруге ұмтылады. Тағы бір қызық факт – сауалнамаға қатысушылардың шамамен 5%-ы инвестициялық қызметті толық тоқтатып, барлық қаражатты депозитке аударуды жоспарлап отыр. Ал шамамен 9%-ы инвестициялық шешім қабылдауда сенімсіздік пен үнемі күмән сезінетінін мойындайды.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қазақстандық инвесторлар тұтастай алғанда жоғары табысқа уәде беретін дабылдарға қарағанда сенімділік пен өз талдауларын артық көріп, салмақты көзқарасты ұстанады. Сонымен қатар, инвестициялық қорқыныштың болуына және іс-әрекеттегі сақтыққа қарамастан, инвесторлар дамуға ұмтылады, бұл елде жетілген инвестициялық мәдениеттің одан әрі қалыптасуына оң алғышарттар жасайды.