2025 жылдың I тоқсанында Қазақстанның 4227 ірі және орта кәсіпорны 22,5 трлн теңге табыс тапты. Алайда, 1,2 трлн теңгеге жуық қаражат тек 26 ұлттық компанияның үлесіне тиесілі деп жазады Ұлттық экономикалық зерттеу бюросынан Алена Романова.
Бір ұлттық компания кәдімгі ірі немесе орта кәсіпорыннан орташа есеппен 9 есе көп табыс табады екен. Соның ішінде табыстың 80%-дан астамын әкелетін 5 топтық сала:
- Тау-кен өнеркәсібі — 5,5 трлн теңге (24,7%)
- Көтерме және бөлшек сауда — 5,4 трлн теңге (24,0%)
- Өңдеу өнеркәсібі — 4,7 трлн теңге (20,8%)
- Көлік — 2,5 трлн теңге (11,3%)
- Құрылыс — 0,9 трлн теңге (4,0%)
Ауыл шаруашылығы мен қаржы саласының әрқайсысы жалпы кірістің 1%-на ие. Бірақ табыс әрқашан тиімділік көрсеткіші бола бермейді. Рентабельділік әлдеқайда маңызды.
Республика бойынша орташа рентабельділік 18,3 пайызды құрайды. Бірақ одан бірнеше есе асып түсетін салалар бар:
- Қаржылық қызмет рентабельділігі – 51%
- Жылжымайтын мүлікпен операциялар — 44,3%
- Байланыс және IT – 33,9%
- Көлік — 23,1%
- Тау-кен өнеркәсібі — 23,0%
Аутсайдерлер – ауыл шаруашылығы (14,8%), өңдеу өнеркәсібі (11,5%) және құрылыс (9,8%).
Үш облыс — Алматы (5,5 трлн), Астана (4,0 трлн) және Атырау (3,6 трлн) барлық тадыстың 60%-ға жуығын қамтамасыз етеді. Тағы 20% — өнеркәсіптік аймақтардың үлесі (Павлодар, Қарағанды, Ақтөбе, Маңғыстау, Шығыс Қазақстан облысы). Аутсайдерлер – Жетісу, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл және Қызылорда облыстары. Ұлттық компаниялар бар болғаны 26 құрылым, оның ішінде Самұрық-Қазына, ҚТЖ, ҚазМұнайГаз және Қазатомөнеркәсіп. Олар барлық ірі және орта кәсіпорындардың 1%-дан азын құрайды, бірақ активтерде елдің ЖІӨ-нің 30%-ға дейінін жинақтайды.
Олардың тоқсандық табысы 1,2 трлн теңгені құрайды. Бірақ бұл басты нәрсе емес. Елдегі орташа рентабельділік 18,3%-ды құраса, ұлттық компаниялар үшін ол 60%-дан асады.
Міне, ең қызықты бөлігі. Операциялық рентабельділік – «өндірістен» келетіні – ұлттық компаниялар үшін небәрі 7-8% құрайды. Ал жалпы пайда 90 млрд теңге, жалпы сомадан 10 есе аз. Сонда табыс қайдан келеді?
Жауап: негізгі қызметтен түспейтін пайда. Бұл басқа компанияларға қатысудан түскен дивидендтер, депозиттер бойынша пайыздар, валюта бағамын қайта бағалау, ренталық табыс, кейінге қалдырылған салықтар және мемлекеттік қолдау. Яғни, ұлттық компаниялар өндірістен емес, басқарудан табыс табады.
Бұл Қазақстан экономикасы үшін нені білдіреді?
- Мемлекеттік құрылымдардың қолындағы активтердің жоғары шоғырлануы бәсекелестікті шектейді.
- Төмен операциялық тиімділік инновацияларға ынталандыруды төмендетеді және өнімділікті арттырады.
- Қаржылық табысқа тәуелділік ұлттық компаниялардың пайдасын нарықтың құбылмалылығына сезімтал етеді.