Автор: Санжар Қалдаров – Halyk Finance Талдау орталығы
Ұлттық статистика бюросы мәліметінше, 2024 жылдың төртінші тоқсанының қорытындысы бойынша, экономикада жұмыспен қамтылғандар саны шамамен 9,2 млн адамды құрады, оның ішінде 7 млн адам (76,6%) жұмыспен қамтылған, 2,2 млн адам (23,4%) өзін-өзі жұмыспен қамтығандар. 2024 жылы жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 115 мың адамға (+1,3%) өсті. Жұмыспен қамтудың артуына жалдамалы жұмысшылар себеп болды, олардың саны өткен жылы 154 мыңға (+2,2%) өсті, ал өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны 39 мыңға (-1,8%) азайды.
Есепті кезеңде жұмыс күшіндегі жалдамалы жұмысшылардың үлесі (9,6 млн адам) 73,1%, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар – 22,3%, жұмыссыздар – 4,6% құрады. 2024 жылдың соңындағы жалдамалы жұмысшылардың басым бөлігі ұйымдарда – 84,3%, жеке тұлғалар – 11,1%, шаруа немесе фермер қожалықтарында – 3,9% және қалған 0,9% – азаматтық-құқықтық шарт бойынша жұмысқа қабылданған. Қызметкерлердің 46,7%-ның жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар, жартысына жуығы техникалық және кәсіптік білімі бар, 3,7%-ның орта білімі бар. Жалдамалы жұмысшылардың басым бөлігі қалада жұмыс істейді (66,8%), қала жұмысшылары арасында ерлер мен әйелдердің тең дерлік үлесі және ауыл жұмысшылары арасында ерлердің басым бөлігі (52,6%).
Жалдамалы жұмысшылардың құрылымын экономикалық қызмет түрлері бойынша қарастыратын болсақ, олардың ең көп шоғырлануы білім беру (16,6%), өнеркәсіп (15,2%) және сауда (12,3%), ал ең аз шоғырлануы өнер және ойын-сауық (2,0%), жылжымайтын мүлікпен операциялар (1,7%) және сумен жабдықтау (1,1%) салаларында. Жалдамалы жұмысшылар негізінен ірі қалаларда – Алматы (13,5%) және Астанада (8,2%) жұмыс істейді. Өңірлер арасында Алматы (7,4%), Қарағанды (6,8%) және Түркістан (6,2%) облыстары көш бастап тұр. Жалдамалы жұмысшылардың ең аз саны еліміздің шығысында – Абай (2,5%) және Ұлытау (1,3%) облыстарында.
Жұмыспен қамтылған халықтың қалған санаттары өзін-өзі жұмыспен қамтығандар ретінде ресми статистикаға енгізілген. 2024 жылдың төртінші тоқсанында олардың көпшілігі (78,9%) жеке кәсіпкерлер мен тәуелсіз жұмысшылар (18,6%) болды. Соңғылары өзін-өзі жұмыспен қамтығандар деп есептеледі. Жеке кәсіпкерлердің 60,6%-ның техникалық және кәсіптік білімі бар, ал шамамен үштен бірінің жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар. Өз бетінше жұмыс істейтіндердің жартысынан көбі техникалық және кәсіптік білімі бар адамдар, бірақ 35,1%-ның тек орта білімі бар. Жалдамалы жұмысшылардан айырмашылығы, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санаттарының басым бөлігі ауылдық жерлерде жұмыс істейді (52,2%), олардың арасында ерлер үлесі қалада да (52,6%) және ауылда да (58,3%) көбірек.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың басым көпшілігі – немесе 2 млн адам – табыстары ең төменгі күнкөріс деңгейінен асатын «нәтижелі жұмыспен қамтылғандар». Өнімсіз жұмыспен қамтылғандардың ішінде – 164 мың адам – көпшілігі – тіркелмеген дербес жұмысшылар. Көптеген өзін-өзі жұмыспен қамтығандар экономиканың мына салаларында – саудада (31,7%), ауыл шаруашылығында (23,1%), көлікте (12,5%) және құрылыста (7,2%). Өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың 1%-дан азы денсаулық сақтау, қаржылық және сақтандыру қызметі, өнер мен ойын-сауық салаларында. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың ең көп саны Түркістан (17,4%) және Жамбыл (8,4%) облыстарында, одан кейін Алматы (6,0%) және Шымкент (6,9%) қалаларында тұр. Ең аз сома Маңғыстау облысында (1,9%) және Ұлытауда (0,4%).
Жалпы, елдің еңбек нарығындағы үрдістер бейресми жұмыспен қамтудың біртіндеп қысқаруын көрсетеді. Бұл мемлекеттің салық режимін өзгертуіне байланысты болуы мүмкін. Осылайша, өткен жылы 2019 жылдан бастап бұрын жеңілдетілген режимде жұмыс істеп келген және табыс салығы, зейнетақы жарналары, медициналық сақтандыру және әлеуметтік төлемдерді біріктіретін өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін әмбебап төлем болған Бірыңғай жиынтық төлем (БЖТ) жойылды. Соның салдарынан өзін-өзі жұмыспен қамтыған тұрғындардың бір бөлігі өзін жеке кәсіпкермін деп санаса немесе жалдамалы жұмысқа ауысса керек. Жалпы, бұл үрдісті одан әрі қолдау және экономиканы кезең-кезеңмен көлеңкеден шығару үшін мемлекеттік шаралар тек бақылауды күшейтуге ғана емес, сонымен бірге еңбек нарығын дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасының негізгі міндеттерінің бірі саналатын адами капиталды дамытуға да бағытталуы тиіс.
Алматы мен Астананың мегаполистері негізгі жұмыспен қамту орталықтары болып қала береді, ал ауылдық жерлер мен нашар дамыған аймақтар жұмыс орындарының тапшылығын сезінуде. Бұл көші-қон ағындарын арттырады, бұл, бір жағынан, ірі қалалардың экономикалық өсуіне ықпал етеді, бірақ екінші жағынан, инфрақұрылымға қосымша салмақ түсіреді және еңбек нарығындағы бәсекелестік деңгейін арттырады. Соның салдарынан көптеген еңбекке қабілетті азаматтар, әсіресе жастар тұрақты жұмыс табуда қиындықтарға тап болуда. Бұл ең алдымен Қазақстанның солтүстік және шығыс аймақтарында байқалады, мұнда жалақы мен табыстың теңсіздігі кедейлік пен теңсіздік проблемаларын нашарлатуы мүмкін. Бұл мәселелерді шешу кешенді көзқарасты, оның ішінде ауылдар мен моноқалалардағы инфрақұрылымды дамытуды, жастарды жұмыспен қамтуды қолдауды талап етеді.
Цифрландыру және жұмыспен қамту құрылымын өзгерту жағдайында қашықтан жұмыс, фриланс және қысқа мерзімді келісімшарттар сияқты еңбектің икемді түрлерін дамытуға қолдау көрсету маңызды. Бұл әсіресе икемді еңбек жағдайларын қажет ететін әйелдерге, жастарға және мүгедектерге қатысты. Мемлекеттік шаралар жұмыспен қамтудың мұндай нысандарын (мысалы, 2024 жылғы шілдеде қабылданған «Платформалық жұмыспен қамту туралы» Заң) реттеудің құқықтық негіздерін одан әрі дамытуды және стандартты емес жағдайларда жұмысшылардың құқықтарын қорғауды қамтуы тиіс. Жұмыспен қамтуды қолдау шаралары гендерлік аспектілерді де ескеруі керек, әсіресе ауылдық жерлерде. Егер қалада жұмыс істейтін ерлер мен әйелдердің саны шамамен бірдей болса, ауылда жалданғандар арасында да, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар арасында да әйелдердің еңбек белсенділігінің төмен деңгейі байқалады. Еңбек нарығындағы мұндай гендерлік теңсіздікті еңсеру жоғары сапалы экономикалық өсудің маңызды көздерінің біріне айналуы мүмкін.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар – бұл (1) жалдамалы жұмысшыларды жалдайтын жұмыс берушілер; (2) өзін-өзі жұмыспен қамтығандар (оның ішінде табыс алу үшін жеке қосалқы шаруашылықта жұмыс істейтіндер); 3) отбасылық кәсiпорындардың (фермер қожалықтарының) ақысы төленбейтiн жұмыскерлерi; 4) өндірістік кооператив мүшелері.