Қазақстан Ұлттық Банкі зерттеуінше, микроқаржы ұйымдарының (МҚҰ) қарыз алушыларының орташа жасы 33 жасқа дейін төмендеген. Сонымен қатар, шамамен 1,2 млн қазақстандық бір жыл ішінде кемінде бір рет микронесие алған, олардың үштен екісі басқа да қарыз түрлері бойынша міндеттемелерді қатар алып жүрген.

«2024 жылдың қорытындысы бойынша PDL-қарыз алушылардың (жалақыға дейінгі қысқа мерзімді микронесие алатын тұлғалар) саны айтарлықтай жоғары деңгейде қалды. Кредиттік бюро мәліметіне сәйкес, 2024 жылы 1,2 млн адам кемінде бір рет PDL-несие алған», – делінген реттеуші құжатында.

Ал 2022–2023 жылдары мұндай қарыз алушылар саны сәл жоғары болған: тиісінше 1,5 млн және 1,52 млн. Сонымен қатар, 2024 жылы PDL өнімдерін пайдаланған қарыз алушылардың үштен екісі басқа микронесие түрлері бойынша да міндеттемелерге ие болған.

«Орташа микронесие сомасы 50,6 мың теңгеден 64,2 мың теңгеге дейін өсті, ал қарыз алушылардың орташа жасы осы кезеңде 35,9 жастан 33,2 жасқа дейін төмендеді», – деп мәлімдеді Ұлттық банк.

Нарықтың негізгі ерекшелігі – жалақыға дейінгі қарыздарды тұрақты түрде пайдаланатын қарыз алушылар тобының болуы. 2024 жылы клиенттердің шамамен 30%-ы жыл ішінде алты айдан астам уақыт бойы МҚҰ клиенті мәртебесінде болған.

«Қысқа мерзімді өнім екенін ескерсек, мысалы 14 күндік несие жағдайында бұл қарыз алушының жыл бойы айына бір реттен көп микронесие алғанын білдіреді. Бір жағынан, бұл өнімге тұрақты сұранысты көрсетсе, екінші жағынан, жоғары пайыздық мөлшерлемелермен бірге тұрақты түрде қаржыға мұқтаж айтарлықтай үлкен топтың бар екенін білдіреді, бұл өз кезегінде тәуекелдер туғызады», – дейді зерттеушілер.

Талдау қаржылық жүктеменің өте теңсіз бөлінгенін де көрсетеді. Ең белсенді қарыз алушылар (жоғарғы дециль топтары) несиені көбірек әрі ірі сомада алады.

Атап айтқанда:

• жоғарғы децильдегі қарыз алушылар жылына 20–25 несиеге дейін рәсімдейді;
• бір клиентке шаққандағы орташа жылдық қарыз көлемі 1 млн теңгеден асады;
• клиенттердің 13–15%-ы сектордағы барлық несиелердің 30–40%-ын алады.

Ұлттық банктің айтуынша, инфляцияның өсуі мен нақты табыстардың төмендеуі жағдайында мұндай құрылым белгілі бір қарыз алушылар тобы арасында қарызға тәуелділік тәуекелін күшейтеді.

Сонымен қатар, ең жоғары қарыз жүктемесі бар клиенттердің үлесі азайып келеді. Жыл бойы PDL сегментінде болған қарыз алушылар саны (жоғарғы дециль) 2022 жылғы 347 мыңнан 2024 жылы 98,6 мыңға дейін қысқарған.

Бұл келесі реттеу шараларына байланысты болуы мүмкін:

• пайыздық мөлшерлемелер мен артық төлемдерге шектеу қою;
• несиені ұзартуға тыйым салу;
• төлем қабілеттілігін бағалау талаптарын күшейту.