2025 жылдың I тоқсанында жан басына шаққандағы орташа ақшалай табыс 350 382 теңгені құрап, 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,1% өсті. Өсім оптимистік болып көрінеді, бірақ нақтылауды қажет етеді: табыстың 75%-ға жуығы еңбек қызметінен, ал қалғаны зейнетақы, жәрдемақы, біреуден ақшалай көмек мен алименттен келеді, дейді EconomyKZ.org порталының сарапшысы Лина Егелқызы.
Елдегі орташа табыс құрылымы:
Еңбек қызметінен түскен табыс – 74,9%
- Оның ішінде: жұмыспен қамтылғандар – 66,9%
- Өзін-өзі жұмыспен қамту — 8,0%
Әлеуметтік аударымдар — 22%
- Зейнетақы — 17,7%
- Басқа — 3,7%
- АӘК және тұрғын үй көмегі — 0,6%
- Туыстардан материалдық көмек және басқа да түсімдер — 2,5%
Қазақстан экономикасы бұрынғысынша жұмыспен қамтуға тәуелді, ал меншік пен кәсіпкерліктен түсетін табыстың үлесі өте төмен болып қалып отыр. Бұл байлықтың тұрақты жинақталуына және орта таптың дамуына кедергі келтіреді.
Жан басына шаққандағы орташа ақшалай шығын 312 710 теңгені құрады (бір жылда +10,4%). Бұл ретте барлық шығынның 90,6%-ын тұтыну: тамақ, киім-кешек, коммуналдық қызметтер және т.б., қалғандары салық, қарыз төлеу, басқаларға көмек және т.б кетеді.
Тұтыну шығынының құрылымы:
- Азық-түлік тауарлары – 50,6%
- Азық-түлік емес тауарлар – 20,4%
- Ақылы қызметтер – 19,6%
Бір қызығы: азық-түлікке жұмсалатын қаржының үлесі, әсіресе, ауылдық жерлерде жоғары болып қалып отыр. Бұл сатып алу қабілетінің төмендігін және тұтыну себетінің шектеулі екенін көрсетеді.
Ең жоғары орташа табыс Қарағанды облысында (407 862 теңге), Алматы (403 990 теңге) және Астана (402 784 теңге) қалаларында. Ең аз Түркістан (228 369 теңге) және Қызылорда (257 701 теңге) облыстарында.
Табыс бойынша өңірлердің үш деңгейі:
Табысы жоғары — қалалар мен өнеркәсіптік өңірлер: Қарағанды, Астана, Алматы
Орташа — Солтүстік және Шығыс Қазақстан
Төмен — Оңтүстік және аграрлы өңірлер: Түркістан, Қызылорда, Жамбыл
Табыстың орташа есеппен 98,3%-ы ақшалай нысандағы тұтынуға жұмсалады, қалғаны заттай тұтыну (бақша өнімдері, қатты тұрмыстық қалдықтар түріндегі субсидиялар мен жеңілдіктер және әлеуметтік көмек).
Бірақ Маңғыстау, Алматы және Шымкентте — 100% тұтыну қолма-қол ақшамен
Батыс Қазақстан және Қостанай облыстарында — заттай тұтыну 4%-дан астам.
Бұл натуралды экономика мен субсидияланатын әлеуметтік жүйелердің қай жерде сақталғанын көрсетеді.
Бұл сандар Қазақстан үшін нені білдіреді?
Табыстың өсуі номиналды, бірақ нақты емес. Инфляция 9-11% болғанда нақты өсім нөлге жуық.
Кедейлік әрқашан көрінбейді. Азық-түлік шығындарының жоғары үлесі осалдықтың белгісі.
Өңірлер біркелкі дамуда. Және бұл жай ғана статистика емес – бұл инвестициялық қатер.
Шығындар құрылымы шектеулі өмір сүру деңгейін көрсетеді. 20%-дан азы қызмет көрсетуге – денсаулық сақтау, білім беру, көлік, демалысқа жұмсалады.
Қазақстандықтардың табысы мен шығыны туралы деректер жай график емес. Бұл – қоғамның жай-күйін, саясаттың әділдігін және болашақтағы өсу әлеуетін көрсететін айна. Қазақстанға жаңа үлгі қажет: тек табысты бөлуде ғана емес, мүмкіндіктер жасауда. Өңірлерде, секторларда, әр шаруашылықта.