Бүгінгі таңда қолданыстағы межбюджеттік қатынастар жүйесі ресурстарды тиімді пайдалануға ынталандырмайды және жергілікті бюджеттердің кірістерін жасыруға ықпал етеді. Донор өңірлер кірістер болжамын төмендетіп көрсетсе, дотациялық өңірлер трансферттер көлемін арттыру үшін осылай жасайды. Бұл туралы Жоғары аудиторлық палатаның (ЖАП) 2024 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы жөніндегі үкімет есебіне берген қорытындысында айтылған.

«Нәтижесінде Қазақстандағы өңірлердің бюджеттік дербестік деңгейі төмен қалып отыр, ал өңірлер арасындағы алшақтық әлі де жоғары. Тек үш өңір (Алматы, Астана қалалары және Атырау облысы) донор болып саналады, ал қалған 17 өңір – дотациялық», – дейді ЖАП.

Соңғы бес жылда өңірлерге берілетін бюджеттік субвенция көлемі 2,5 есе өсті – 2020 жылғы 2,1 трлн теңгеден 2024 жылы 5,3 трлн теңгеге дейін. Жергілікті бюджеттердің меншікті кірісі де 2020 жылғы 3,2 трлн теңгеден өткен жылы 8 трлн теңгеге дейін артқан. Дегенмен, республикалық бюджеттен жергілікті бюджеттерге бөлінетін нысаналы трансферттер мен несиелер көлемі небәрі аздап қысқарған – 2020 жылғы 2,2 трлн теңгеден 2024 жылы 1,9 трлн теңгеге дейін.

Өткен жылы қолданыстағы нысаналы трансферт пен даму трансферті 2023 жылмен салыстырғанда (1944 млрд теңге) 158,7 млрд теңгеге немесе 8,2% азайған, ал субвенция көлемі 269,9 млрд теңгеге немесе 5,4% өскен. Жалпы субвенциялар көлемінің өсу қарқыны алда келеді.

Жалпы, республикалық бюджеттен бөлінетін қаражаттың өңірлердің жалпы шығындағы үлесі – 47% (өңірлердің жалпы бюджеті – 15 трлн теңге, оның ішінде республикалық бюджеттен бөлінетін қаражат – 7 трлн теңге). Кейбір өңірлерде бұл үлес 65%-дан асады (Қызылорда облысы – 69,1%, Жетісу облысы – 71,3%, Түркістан облысы – 79,1%).

2024 жылы республикалық бюджеттен өңірлерге 7050,3 млрд теңге бөлінді, оның ішінде:

• қолданыстағы нысаналы трансферт – 276,4 млрд теңге (3,9%);
• даму нысаналы трансферті – 1508,9 млрд теңге (21,4%);
• субвенция – 5265 млрд теңге (74,7%).

Бөлінген нысаналы трансферттің орындалуы 1744,8 млрд теңге немесе 97,7% болды.

Жергілікті деңгейде орындалмаған сома – 40,5 млрд теңге, оның ішінде бюджет қаражатын үнемдеу – 1,8 млрд теңге. Өңірлер 38,7 млрд теңгені игермеген, бұл 2023 жылғы игерілмеген сомадан 26,1% артық (2022 жылы – 69,6 млрд теңге, 2023 жылы – 30,7 млрд теңге).

Донор өңірлерден бюджеттен қаражат алу көлемі 2023 жылмен салыстырғанда, Маңғыстау облысының донор өңірлер қатарынан шығарылғанына қарамастан, 8,7% немесе 37,6 млрд теңгеге артқан.

Азия Даму Банкінің 2021 жылы жарияланған Қазақстандағы өңірлік теңсіздікке қатысты зерттеуі де республикалық бюджеттен бөлінетін қомақты субвенциялар мен нысаналы трансферттерге қарамастан, өңірлер арасындағы айырмашылықтардың үлкен болып қала беретінін және өсіп келе жатқанын растайды.

«Өңірлердің қаржылық тұрақтылығын талдау нәтижесі көрсеткендей, республика бойынша жергілікті бюджеттердегі меншікті кірістер үлесі өсіп келеді. 2024 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш орта есеппен 52,2%-ды құрады, бұл 2023 жылғы 47,1%-дан жоғары», – дейді ЖАП.

Ең төмен меншікті кіріс үлесі мына облыстарда байқалады: Түркістан (17,1%), Жетісу (21,8%), Қызылорда (23%), Солтүстік Қазақстан (25,4%), Жамбыл (25,6%), Ақмола (30,7%), Абай (31%).

Сегіз өңірдің меншікті кірісі 50%-дан жоғары (Алматы, Астана, Шымкент қалалары, сондай-ақ Алматы, Атырау, Маңғыстау, Павлодар, Ұлытау облыстары). Республика маңызы бар қалалармен қатар Алматы, Павлодар және Ұлытау облыстары өз көрсеткіштерін жақсартқан.

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы жан басына шаққандағы ЖӨӨ (жалпы өңірлік өнім) айырмашылығы 10,1 есеге жетті (ең жоғары көрсеткіш – Атырау облысында – 21 227 мың теңге, ең төменгісі – Түркістан облысында – 2098,2 мың теңге).

«Сонымен бірге, 2024 жылы өңірлерде жан басына шаққандағы ЖӨӨ айырмашылығын азайту бойынша белгілі бір ілгерілеушілік бар. Алайда бұл көрсеткіш 2017 жылмен салыстырғанда әлі де жоғары», – деп атап өтеді ЖАП.

Өңірлердегі өмір сүру жағдайларын теңестіруге бағытталған өңірлік саясатты қайта пішімдеу мәселесі өзекті болып қала береді.

2016-2024 жылдары донор өңірлерден алынған қаржы көлемі 3253,2 млрд теңгені құрады. Ал сол өңірлерге бөлінген нысаналы трансферт көлемі бұл сомадан 1194,6 млрд теңгеге артық болып, 4447,8 млрд теңгені құрады (36,7% көп).

Мысалы, Астанаға бөлінген нысаналы трансферттер көлемі донор өңірден алынған қаржыдан үш есе көп болды, әрі 2024 жылы бұл көрсеткіш 7,1% өсті. Ал қалған екі донор өңірде 2016-2017 жылдармен салыстырғанда, алынған қаржы көлемі нысаналы трансферттерден 2,4-2,5 есе артық болды.

Жергілікті атқарушы органдардың салықтық әлеуетті арттыруға қызығушылығын көтеру және бюджеттік қаражаттың екіжақты қозғалысын қысқарту үшін межбюджеттік қатынастар мен кірістерді болжау жүйесін жетілдіру мәселесі әлі де өзекті.

Соңғы екі жылда жергілікті бюджеттердің нақты кірісі трансферттің жалпы көлемін есептеу кезінде болжанған көрсеткіштерден 3,3 трлн теңгеге артық болды (2023 жылы – 985,8 млрд теңге, 2024 жылы – 2330,9 млрд теңге). Бұл ҚР ҰЭМ тарапынан қолданыстағы нормативтік базаға сәйкес ЖСТТОХ (жалпы сипаттағы трансферт) көлемін бекіту кезінде межбюджеттік теңсіздіктерді қысқарту бойынша сапалы жұмыс жүргізілмегенін көрсетеді.

2024 жылға ЖСТ есептеу кезінде жергілікті атқарушы органдардың кірістері 1,4 есе немесе 2,3 трлн теңгеге төмендетіліп көрсетілген: болжам – 5686,4 млрд теңге, ал нақты түсім – 8017,3 млрд теңге.

Бюджет кодексінің 45-бабы 4-1-тармағына сәйкес, ең төменгі қаржыландыру көлемі оның басымдылығы мен әлеуметтік маңыздылығын ескере отырып анықталады.

2024 жылғы республикалық бюджетті түзету кезінде өңірлердегі инвестициялық жобаларды іске асыруға бөлінген нысаналы трансферттер сомасы бекітілген бюджетпен салыстырғанда 12,3% қысқарып, 1508,9 млрд теңгені құрады (2023 жылы – 1721,5 млрд теңге).

«2024 жылы өңірлерде 1272 бюджеттік инвестициялық жоба жоспарланған еді. Жыл ішінде 55,7 млрд теңге сомасындағы 112 жоба алынып тасталды, себебі бюджет жүйесінің сабақтастығы мен дәйектілігі сақталмады», – дейді ЖАП.

Алынып тасталған жобалардың барлығы дерлік тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, әлеуметтік-мәдени, жол инфрақұрылымы, су-, жылу- және газбен жабдықтау нысандарына қатысты болған, яғни өңірлердегі халықтың өмір сүру сапасын тікелей жақсартуға бағытталған.

Сонымен бірге, 2024 жылы бюджетке қосымша 96 жоба (оның 60-ы жаңа) 57,9 млрд теңгеге енгізілген. Жаңа жобалардың басым бөлігі жылдың соңына таман (тамыз-қыркүйек және қараша) енгізілген, бұл жоспарланған нәтижелердің орындалмау қаупін арттырған.

ЖАП мәліметінше, жаңадан енгізілген жобалардың да басым бөлігі бұған дейін алынып тасталған нысандарға ұқсас – яғни тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, әлеуметтік-мәдени, жол инфрақұрылымы, су-, жылу- және газбен жабдықтау бағытында.

«Осылайша, бюджет тәртібінің сақталмауы, яғни бір бағыттағы жобаларды алып тастап, қайта енгізу жағдайы байқалады. Бұл шешім қабылдаудағы сабақтастықтың болмауына, жобалардың қымбаттауына және іске асырылу мерзімінің созылуына әкелуі мүмкін», – деп қорытындылайды Жоғары аудиторлық палата.