Автор: Салтанат Игенбекова, Halyk Finance Талдау орталығы

Экономикалық белсенділіктің негізгі көрсеткіші ішкі сауда секторы ЖІӨ-нің шамамен 19%-ын, жұмыспен қамтылған халықтың 17%-ын және белсенді заңды тұлғалардың 27%-ын құрайды. 2026 жылдың қаңтар-сәуір айларында ішкі сауданың өсуі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 5,1%-ға дейін жеделдеді, ал бірінші тоқсанда бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,8% өсті.

Бірінші тоқсанмен салыстырғанда оң динамика көтерме және бөлшек сауда сегменттерінде тіркелді. Дегенмен, қазіргі көрсеткіштер былтырғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда төмен (2025 жылдың 4 айында +7,0%).

Көтерме сауда өткен жылмен салыстырғанда бәсеңдеп, 2025 жылдың 4 айында былтырғы сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7,4%-дың орнына 5,9% өсті. Көтерме сегменттің салалық құрылымдағы үлесі 67,3%-ды құрайды, бұл оны жалпы сауда динамикасының негізгі қозғаушы күшіне айналдырады.

Көтерме сауда құрылымында азық-түлік емес тауарлар мен өнеркәсіптік және техникалық өнімдер басым (80%), бұл көтерме сегмент пен бизнес белсенділігі арасындағы тығыз байланысты растайды. Көтерме сауданың баяулауына жыл басында мұнай өндіру мен экспорттаудың айтарлықтай төмендеуі әсер етті.

Бөлшек саудада жылдық өсімнің баяулауына қарамастан, 2026 жылдың бірінші тоқсанымен салыстырғанда белсенділіктің қалпына келуі байқалды. Биыл бірінші тоқсанда сала өткен жылмен салыстырғанда 2,8% өсті. Өткен жылдардың көрсеткіштерін ескере отырып (2024 жылдың 4 айында +5,2%; 2025 жылдың 4 айында +6,1%), қазіргі үрдіс (+3,4%) тұтынушылық сұраныстың төмендеуін көрсетеді. Бөлшек сауда динамикасына реттеуші шаралардың, жоғары инфляцияның, нақты табыстың төмендеуінің (нақты жалақы 2026 жылдың 1-тоқсанында өткен жылмен салыстырғанда 2,3% төмендеді) және салық ауыртпалығының нәтижесінде тұтынушылық несие берудің төмендеуі айтарлықтай әсер етеді.

Бөлшек сауда сегментіндегі негізгі сату арнасы - бөлшек сауда бизнесі (сату көлемінің 71%-ы), олар өткен жылмен салыстырғанда 1% өсті. Жеке кәсіпкерлік секторында іскерлік белсенділіктің қалпына келуі байқалды: тауар айналымының өсуі жылдық көрсеткішпен салыстырғанда 4,6%-ға дейін өсті, ал 2026 жылдың 1-тоқсанында бұл көрсеткіш жылдық көрсеткішпен салыстырғанда 1,6% болды.

Бөлшек сауда құрылымында бірінші тоқсанда байқалған тұтынудың негізгі санаттарға ауысу үрдісі жалғасуда: азық-түлік секторындағы өсу қарқыны (жылдық көрсеткішпен +10,5%) азық-түлік емес сегменттегіден (жылдық көрсеткішпен 0,6%) айтарлықтай асып түсті. Бөлшек сауда айналымының 68,9%-ын құрайтын азық-түлік емес сегменттің баяу өсуі тұтынушылардың азық-түлік өнімдеріне жұмсайтын шығындарының шоғырланғанын растайды.

Дәстүрлі түрде бөлшек сауда несиелеріне (тұрмыстық техника және т.б.) тәуелді азық-түлік емес сектордағы сатылымның баяулауы реттеушінің тұтынушылық несиелерге қатысты пруденциалдық шараларының салқындатқыш әсерін растайды.

Осылайша, 2026 жылдың бірінші тоқсанында сауда жылдық динамикасының баяулауымен және өсу көздерінің тарылуымен оң өсу аймағында қалады. Біздің ойымызша, бұл экономиканың тұтынушылық және инвестициялық белсенділіктің суыту кезеңіне өтуіне байланысты.