Кейінгі жиырма жылда Қазақстан жалпы өнім мен ағымдағы бағалар бойынша көрсеткіштерге сәйкес жоғары экономикалық өсім қарқынын көрсетті. Алайда макроэкономикалық көрсеткіштердің серпіні халықтың басым бөлігінің әл-ауқатының динамикасымен әрқашан сәйкес келе бермейді, деп жазады Тоқтасын Бақберген.

Экономиканың «орташа» өсімі мен қарапайым жұмыскердің нақты табысы арасындағы алшақтық баға құрылымына, демографиялық өзгерістерге, өндірістің салалық құрамына және табыстардың бөліну ерекшеліктеріне байланысты айтарлықтай көп болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік-экономикалық нәтижелерді дұрыс бағалау үшін тек жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ) талдау жеткіліксіз, сонымен қатар орташа және медианалық жалақы көрсеткіштерін, нақты ақшалай табыстар мен негізгі игіліктердің қолжетімділігін салыстыру қажет.

Бұл зерттеудің мақсаты — экономикалық өсімнің азаматтардың басым бөлігі үшін әл-ауқаттың артуына қаншалықты айналғанын эмпирикалық тұрғыда тексеру және өсімнің пайдасын бөлудегі теңсіздіктің белгілерін анықтау. Негізгі жұмыс гипотезасы ретінде мына болжам алға қойылады: егер ІЖӨ мен жан басына шаққандағы ІЖӨ-нің физикалық көлем индексі түрінде көрсетілген макроэкономикалық көрсеткіштер тұрақты өссе, онда нақты медианалық жалақы орташа жалақыға қарағанда айтарлықтай баяу өседі, сондықтан «орташа» әл-ауқат көрсеткіштері табыстардың ортаңғы бөлігі үшін нақты жағдайды асыра көрсетуі мүмкін.

Эмпирикалық база 2012–2024 жылдар аралығындағы ресми жылдық деректерге сүйенеді (2011 = 100 базасы бойынша): ІЖӨ-нің физикалық көлем индексі, жан басына шаққандағы ІЖӨ индексі, номиналды ІЖӨ өсімі, нақты және номиналды жалақы индексі, халықтың нақты және номиналды ақшалай табыстарының индексі. Бөліністік талдау үшін 2011–2024 жылдардағы медианалық айлық жалақы деректері пайдаланылды, бұл орташа және «типтік» еңбекақы траекторияларын салыстырып, табыстардың жоғарғы квантильдеріне ығысуын бағалауға мүмкіндік береді.

Әдіснамалық тұрғыда талдау өсім қарқыны мен жинақталған индекстерді салыстыруға, экономикалық циклдің әртүрлі фазаларына сәйкес келетін кезеңдерді бөліп көрсетуге және номиналды шамаларды тұтыну бағалары индексіне сүйене отырып тұрақты бағаларға қайта есептеуге негізделген. Ерекше назар дефляторлар айырмасына аударылады: жалақы тұтыну бағалары индексіне қарай түзетіледі, ал ЖІӨ — өнім шығару дефляторына қарай есептеледі. Ресурстық экономика жағдайында бұл динамикадағы тұрақты айырмашылықтарды тудыруы мүмкін. Сондай-ақ «сезілетін» әл-ауқатты түсіндіру үшін тұрғын үй бағасы мен ақылы қызметтердің рөлі қарастырылады, себебі олар тұтыну себетінің айтарлықтай бөлігін құрайды және табыс өсімін бейтараптандыруы мүмкін.

Зерттеудің практикалық маңызы — «әл-ауқаттың тұрақты және үздіксіз өсуі» туралы тезиске бөліністік көрсеткіштерге негізделген теңгерімді, статистикалық тұрғыда негізделген балама ұсынуында. Егер медианалық жалақы мен нақты ақшалай табыстардың траекториясы орташа мәндер мен жан басына шаққандағы ЖІӨ динамикасынан ерекшеленетінін көрсете алсақ, онда экономикалық өсімнің халық топтары арасында қалай бөлінетінін және қандай құрылымдық факторлар макроэкономикалық кеңеюдің өмір сүру деңгейінің жаппай өсуіне айналуына кедергі болатынын дәлірек түсінуге болады.

Нақты мәнде жиынтық өнім орташа өсті: ЖІӨ-нің физикалық көлем индексі 2011 жылғы 100 деңгейден 2024 жылы шамамен 155,3-ке дейін көтерілді, бұл 2012–2024 жылдар аралығындағы жылдық орташа өсімнің шамамен 3,4%-ына тең. Жан басына шаққандағы көрсеткіш бойынша салыстырғанда динамика айтарлықтай жұмсақ көрінеді: ЖІӨ-нің физикалық көлем индексі 100-ден шамамен 128-ге дейін өсті (жылына шамамен 1,9%). Демек, демографиялық фактордың үлесі макроэкономикалық өсімді «сұйылтып», бір тұрғынға шаққандағы орташа әсерді төмендетті.

Бұл кезеңнің траекториясы құбылмалы және асимметриялы болды. 2012–2014 жылдары нақты өсімнің жеделдеуі байқалып, 2014–2016 жылдары сыртқы күйзелістер мен шикізат бағаларының қайта бағалануы аясында әлсіреу кезеңі басталды. ЖІӨ өсімі дерлік стагнациялық сипат алды, ал жан басына шаққандағы көрсеткіш «плато» деңгейінде қалды. 2016–2019 жылдары қалпына келу басталды: жиынтық өнім жылына шамамен 4–4,5% өсті, бірақ жан басына шаққанда тек 1,5–2% болды, бұл қалпына келудің жеке әл-ауқатқа әлсіз әсер еткенін білдіреді. 2020 жылғы пандемия екі көрсеткіштің де қысқа мерзімді төмендеуіне әкелді, кейін 2021–2024 жылдары өтемдік өсім байқалды: нақты ЖІӨ жылына 4–4,5% деңгейіне қайта шықты, ал жан басына шаққандағы өсім шамамен 2,5–3% деңгейінде қалды.

Ағымдағы бағалар бойынша көрсеткіштер әсерлі номиналды өсімді көрсетті: 2011–2024 жылдары номиналды ЖІӨ шамамен 4,8 есе артты. 2020 жылдан бастап ЖІӨ-нің номиналды траекториясы нақты көрсеткіштен айқын ажырады. Мұндай алшақтық экономикадағы баға өсімімен (ЖІӨ дефляторы) түсіндіріледі, яғни физикалық өндіріс көлемінен емес, бағалардың көтерілуінен туындаған. Ең айқын айырмашылық 2021 жылдан бастап байқалды: пандемиядан кейінгі базалық әсерлер, ішкі инфляцияның жеделдеуі және экспортталатын шикізаттың қымбаттауы дефляторды күшейтті. Осыдан экономикадағы номиналды өсімнің едәуір бөлігі құнсызданумен түсіндірілуі мүмкін деген қорытынды туындайды, сондықтан көрсеткіштерді тұрақты валюта – доллар бойынша салыстыру орынды.

Эмпирикалық нәтижелер номиналды және нақты көрсеткіштер траекторияларының тұрақты алшақтығын көрсетеді. 2024 жылы номиналды ЖІӨ индексі теңгемен 484-ке жетсе, нақты ІЖӨ тек 155,3 болды. Демек, құндық өсімнің басым бөлігі ЖІӨ дефляторы мен инфляциялық факторлардың әсерінен, ал физикалық өндіріс көлемінің артуынан емес. Бұл асимметрия әсіресе 2021 жылдан кейін айқын көрінді, себебі ішкі инфляцияның үдеуі мен сыртқы баға жағдайының өзгеруі ресурс-экспорттық экономикаға тән құбылыс. Соның нәтижесінде соңғы жылдардағы номиналды «рекордтар» халықтың нақты мүмкіндіктерінің артуымен тең емес.

ІЖӨ-ні АҚШ долларына қайта есептеу баға және айырбас бағамы факторларының басымдығын растайды. 2024 жылы номиналды ІЖӨ индексі доллармен 151,2, ал жан басына шаққанда 124,2 болды. Бұл экономиканың тұрақты валютадағы динамикасы нақты индекс мәніне әлдеқайда жақын екенін көрсетеді. Доллармен есептелген қатарлардың ішкі номиналды үрдістерге төмен «сезімталдығы» теңгедегі көрсеткіштердің өсуі көбінесе баға өсімі мен ұлттық валютаның әлсіреуін бейнелейтінін айқын дәлелдейді.

Талдаудың логикасы агрегаттардан табыстардың бөлінуіне өтеді. 2012–2024 жылдары ЖІӨ-нің жиынтық және жан басына шаққандағы траекториялары теңгедегі номиналды динамикадан айтарлықтай ерекшеленді; әсіресе 2015–2020 жылдары асимметрия күшейді, бұл кезде нақты өсім баяулап, жан басына шаққандағы көрсеткіш «платоға» айналды. Ал 2021 жылдан кейінгі жеделдеу фискалдық ынталандыру мен әкімшілік шаралармен түсіндіріледі, олар номиналды қатарларды дефлятор мен айырбас бағамы арқылы күшейтті, бірақ орташа үй шаруашылығы үшін эквивалентті өсімге кепілдік бермеді.

Сондықтан келесі қадам – еңбек нарығының баға және бөліністік жағына көшу. Экономикалық өсімнің бөлінуі мен еңбек табыстарының бөлінуі бірдей емес: дефляторлар (ІЖӨ дефляторы мен тұтыну бағалары индексі), өндіріс пен жұмыспен қамтудың салалық құрылымы, еңбек нарығының формализация дәрежесі және аймақтық айырмашылықтар бұл байланысты әлсіретеді. Өсімнің жұмыскерлерге қаншалықты жеткенін дұрыс бағалау үшін номиналды және нақты жалақының, сондай-ақ «типтік» жұмыскердің табысын сипаттайтын медианалық жалақының динамикасын қарау қажет.

Нақты жалақы индексі 100-ден 157-ге көтерілді, ал ІЖӨ-нің физикалық көлемі 155,3-ке, жан басына шаққандағы ІЖӨ 127,7-ге дейін өсті. Орташа есеппен нақты жалақы жылына шамамен 3,5%, нақты ІЖӨ — 3,4%, ал жан басына шаққанда 1,9% өсті. Осыдан-ақ «орташа» жұмыскердің сатып алу қабілеті экономикаға қарағанда жылдам артқаны көрінеді.

Жалақының траекториясы екі фазалы болды. 2012–2018 жылдары нақты жалақы іс жүзінде стагнацияда қалды: индекс тек 109,4-ке дейін өсті (жылына шамамен 1,3%). 2019 жылдан бастап жағдай өзгерді: 2024 жылы индекс 157-ге жетті (2018–2024 жж. аралығында жылына шамамен 6,2%). Бұл серпіліс өндірістің нақты өсімінен гөрі әкімшілік факторлармен — ең төменгі жалақының үш есе көтерілуі, бюджеттік шешімдер, жұмыс күшінің жетіспеушілігі және пандемиядан кейінгі тәуекелдердің қайта бағалануы — түсіндіріледі.

Өсімнің бөлінісі тұрғысынан басты факт мынадай: жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің орташа динамикасына қарағанда 2019 жылдан кейін нақты орташа жалақы тезірек өсті. Бірақ бұл халықтың бәріне бірдей жақсаруды білдірмейді, себебі орташа мән жоғарғы табыс топтарының әсеріне сезімтал. Сондықтан келесі талдау қадамы — медианалық жалақыны зерттеу.

Нәтиже айқын: 2011=100 базасында 2024 жылы нақты орташа жалақы индексі 157 болса, нақты медианалық жалақы индексі тек 124,6-ға жетті. Орташа мен медиана арасындағы айырма шамамен 26 тармақ. 2012–2023 жылдары медиана 98–106 аралығында тұрақтап, ұзақ мерзімді стагнацияны көрсетті. 2024 жылғы секіріс әкімшілік түзетулердің (индексация, бюджеттік өсім) нәтижесі болып табылады. Осы тұста жан басына шаққандағы ІЖӨ 127,7-ге көтеріліп, медиана траекториясына жақын болды және орташа жалақының өсуінен әлдеқайда төмен. Демек, өсімнің пайдасы тең бөлінген жоқ: халықтың көпшілігі (медиана деңгейінде) сатып алу қабілетінің айтарлықтай өсімін сезінбеді, ал орташа жалақы жоғары табыс топтарының әсерінен көтерілді.

2011–2024 жылдардағы индекстерді салыстырғанда ұлттық валютадағы нақты жалақы мен оның долларлық эквиваленті арасында айқын алшақтық бар: теңгедегі нақты жалақы 157-ге дейін өссе, долларлық индекс 42,6-ға дейін төмендеді. Бұл айырма 2014–2016 жылдары пайда болып, қайтымсыз сипат алды.

Біріншіден, жалақы теңгемен есептеліп, тұтыну бағалары индексі бойынша түзетіледі, ал долларға қайта есептеу айырбас бағамының өзгерісін қамтиды. 2015 жылы еркін айырбас бағамына көшу кезінде теңгенің күрт әлсіреуі долларлық табыс эквивалентін қысқартты.

Екіншіден, баға құрылымы мен сауда ағындары айырмашылықты күшейтті: тұтыну себетінің үлкен бөлігі саудаға жатпайтын қызметтерден тұрады, олардың бағасы мен жалақысы жергілікті факторлармен анықталады, ал долларға қайта есептеу табыстың сыртқы сатып алу қабілетін көрсетеді. Нәтижесінде теңгедегі нақты жалақы өсіп отырса да, оның сыртқы сатып алу қабілеті төмендеді.

Бұл асимметрияның салдары айтарлықтай: долларлық индекстің екі есе төмендеуі импорттық тауарлар мен қызметтердің, шетелдік білім мен емделудің қолжетімділігін нашарлатты. Халық жинақтарын шетел валютасында сақтауға және жалақыны доллармен бағалауға бейімделді. Валюталық арна теңсіздікті күшейтті: экспортқа байланысты табысы барлар аз жоғалтса, ішкі сектор қызметкерлерінің сыртқы сатып алу қабілеті төмендеді. Макроэкономикалық деңгейде бұл тұтыну мен адами капиталдың өсу мүмкіндігін шектеп, табыс айырмашылықтарын бекітті. Сондықтан тек ұлттық нақты көрсеткіштерге сүйену әлеуметтік әсерді асыра бағалайды.

Қорытындылай келе, 2012–2024 жылдары Қазақстан нақты және валюталық мәнде оң өсім көрсетті, бірақ өсімнің пайдасы біркелкі бөлінген жоқ: орташа жалақы тезірек артса, медиана ұзақ уақыт бойы тоқырауда болды және тек 2024 жылы секіріс жасады. Негізгі дәлел — доллармен өлшенген нақты жалақының индексі: ішкі нақты жалақы 157-ге жеткенде, оның долларлық баламасы 42,6-ға дейін түсті. Бұл айырма 2014–2016 жылдары қалыптасып, 2015 жылы еркін айырбас бағамына көшу кезінде бекіді. Демек, макроэкономикалық өсім көпшіліктің табысына бірдей әсер еткен жоқ және тұрақты валютада есептегенде одан да аз көрініс тапты. Өсімнің тең бөлінуін қамтамасыз ету үшін еңбек өнімділігін және нақты табыстардың тұрақтылығын арттыруға бағытталған шаралар қажет.