Автор: Арслан Аронов, Halyk Finance
Ұлттық статистика бюросының 2025 жылдың тоғыз айы бойынша жариялаған деректеріне сәйкес, еңбек өнімділігінің өсімі жоғары нақты өсім мәндерін көрсетуді жалғастыруда (жылдық есепте +5,6%). Бұл көрсеткіш соңғы 13 жылдағы осыған ұқсас кезеңдердегі өсімнен асып түсті, демек, тоғыз айдағы экономикалық өсім қарқынынан (жылдық есепте 6,3%) төмен болып қалды. Еңбек өнімділігінің өсімі негізінен өңдеу өнеркәсібі, құрылыс және көлік сияқты секторлардағы оң динамика есебінен болды, бұл басқа салалардағы өнімділіктің төмендеуін өтеді. Сондай-ақ, 2024 жылғы құлдыраудан кейін тау-кен өндірісі өнеркәсібі көрсеткіштерінің біртіндеп қалпына келуі байқалады.
Сонымен қатар экономиканың негізгі секторлары арасында өнімділік деңгейінің айтарлықтай теңсіздігі сақталып отыр. Мәселен, тау-кен өндірісі өнеркәсібіндегі еңбек өнімділігі өңдеу өнеркәсібі көрсеткішінен екі есе, ал ауыл шаруашылығы көрсеткішінен шамамен он екі есе жоғары.
Біздің пікірімізше, еңбек өнімділігінің қазіргі динамикасы негізінен фискалдық ынталандыру және мұнай өндірудің артуы (мультипликативті әсерді ескергенде) аясында өндіріс көлемінің ұлғаюына байланысты. Бұл ретте бизнес тиімділігінің оған сай өспеуі нақты еңбекақының төмендеу үрдісінің сақталуымен расталады.
2023 жылдан бастап еңбекақы мен еңбек өнімділігі арасындағы өзара байланыста сирек кездесетін динамика байқалады. Еңбекақы деңгейінің өзгеруі — мейлі ол өсу немесе төмендеу жағына болсын — жалпы салыстырмалы түрде тұрақты диапазонды сақтап отырған өнімділіктің тиісті өзгерістерімен қатар жүрмейді. 2025 жылы бұл үрдіс айқындала түсті: еңбек өнімділігі айтарлықтай артқанымен, жалақының төмендеуі байқалады. Экономикалық теория тұрғысынан алғанда, әдетте еңбекақы деңгейі мен еңбек өнімділігі арасында оң өзара байланыс болуы тиіс деп болжанады.
2025 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша Қазақстандағы еңбек өнімділігі нақты мәнде жылдық 5,6% өсімді тіркеп, оң динамика көрсетуді жалғастыруда. Бұл көрсеткіш соңғы 13 жылдағы ұқсас кезеңдердің өсім мәндерінен айтарлықтай асып түсті. Сонымен қатар, еңбек өнімділігінің өсу қарқыны 2025 жылдың алғашқы 9 айындағы экономиканың жалпы өсу қарқынынан (жылдық 6,3%) төмен болды. Алайда, еңбек өнімділігінің оң динамикасына қарамастан, Қазақстан әлі де дамыған елдерден, соның ішінде ЕО елдерінен айтарлықтай артта қалып қойған, бұл бұған дейін біздің «Қазақстандағы еңбек өнімділігі: сын-қатерлер мен өсу перспективалары» атты жеке есебімізде көрсетілген болатын.
Оң динамиканы қамтамасыз етуге негізгі үлесті өңдеу өнеркәсібі (жылдық +5,7%), құрылыс (+16,8%) және көлік (+20,2%) сияқты секторлар қосты, бұл салалардағы өсім фискалдық ынталандыру мен мұнай өндірудің артуымен қамтамасыз етілді. Көлік саласындағы өнімділіктің айтарлықтай өсуі көрсетілген қызметтер көлемінің артуына байланысты болса, құрылыстағы өсім негізінен 2025 жылдың 9 айында жұмысшылар санының азаюымен (жылдық -12,7%) байланысты.
Жалпы алғанда, еңбек өнімділігінің жалпы өсімі мұнай өндірудің артуына, сондай-ақ экономиканы фискалдық және квазифискалдық ынталандыруға байланысты. Бұл жағдай еңбекақының еңбек өнімділігі динамикасына тікелей тәуелділігін білдіретін стандартты экономикалық теорияны қолдануды қиындатады. Басқаша айтқанда, өнімділік артқан кезде әдетте жалақы да өсуі керек.
Біздің бақылауымызша, 2023 жылдан бастап Қазақстанда еңбек өнімділігі динамикасы мен жалақы арасындағы байланыс азая бастады. 2023 жылға қарай еңбекақының өсу қарқыны айтарлықтай баяулады, ал еңбек өнімділігі 2024 жылдың соңына дейін тұрақты динамиканы сақтап тұрды. 2025 жылы бұл үрдіс тіпті айқын болды: еңбек өнімділігі өсімінің айтарлықтай жеделдеуі жағдайында жалақының өсуі біртіндеп баяулай бастады және төмендеді.
Халықаралық зерттеулер жалақы деңгейі мен еңбек өнімділігі арасында тікелей байланыс бар екенін растайды. Бұл тәсілдер еңбекақының өсуі, әдетте, еңбек өнімділігінің (тиімділігінің) озық немесе соған сәйкес өсуімен қамтамасыз етілетініне негізделген: «Орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада еңбек өнімділігі өсімі мен жалақының қалыпты өсуінің үйлесімі өндірістің өсуіне, жұмыспен қамтудың жоғары деңгейіне қол жеткізуге және ел экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал ете алады».
2025 жылы Қазақстан экономикасында қалыптасқан жағдай еңбек өнімділігінің қазіргі динамикасы кезінде компанияларда жалақыны жеделдетіп көтеруге айқын экономикалық ынталандырулар жоқ екенін көрсетеді. Тіпті еңбекақының өсу қарқыны тежелген кезде де, өнімділік айтарлықтай өсім көрсетуде, бұл негізінен жұмыспен қамтылғандар санының қалыпты өсуі жағдайында шығарылым көлемінің кеңеюіне байланысты.
Жалпы алғанда, біз 2026 жылы экономикалық өсім мен іскерлік белсенділіктің баяулайтынын болжаймыз. Соның салдарынан еңбек өнімділігінің өсу қарқыны да айтарлықтай баяулайды, бұл биыл жалақының өсуін тежеуге айтарлықтай әсер етеді.