Қазақстан экономикасы әлі де белсенді мемлекеттік ынталандыру және импортқа тәуелділіктің артуы деген екі күштің тоғысында өмір сүріп келеді. Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің Төлем балансы департаменті 2023 жылғы сәуірде (№ 2023-05) дайындаған зерттеуінде мемлекеттік шығындардың елдің сыртқы секторына қалай әсер ететіні алғаш рет сандық тұрғыда бағаланған, деп жазады Руслан Сұлтанов.

Зерттеу авторлары 2015–2022 жылдар аралығын талдап, республикалық бюджет шығындарының әрбір қосымша 1%-ы келесі айда тауар импорты көлемін 0,6% арттыратынын, ал бес ай ішінде импорттың жиынтық өсімі 1,42%-ға жететінін көрсетті.

Бұл Қазақстанның фискалдық саясаты импорт арнасы арқылы әсер ететінін, нәтижесінде төлем балансының ағымдық шотының тапшылығын ұлғайтатынын білдіреді. Осылайша, «қосарланған тапшылық» гипотезасы дәлелденеді: бюджет тапшылығы неғұрлым жоғары болса, сыртқы сауда сальдосы соғұрлым теріс қалыптасады.

2014–2021 жылдары Қазақстанның ағымдық шоты тұрақты түрде теріс аймақта болды. Тек 2013 жылы және 2022 жылдың алғашқы тоғыз айында ғана мұнай бағасының өсуі уақытша оң нәтиже берген. Осы кезеңдегі ағымдық шоттың орташа тапшылығы ІЖӨ-нің шамамен 4%-ын құрады, ал жекелеген жылдары 6,3%-ға дейін жеткен.

Негізгі себеп — импорттың үнемі жоғары болып қалуы және экономикалық құлдырауларға әсер етпеуі. Мысалы, 2015 жылы теңге бағамы шамамен 92% әлсірегеніне қарамастан, импорт көлемі тек орташа деңгейде ғана азайды. Бұл импорт сұранысының төмен икемділігін көрсетеді: ішкі өндіріс нарық қажеттілігін қамтамасыз ете алмайтындықтан, қазақстандық тұтынушылар мен бизнес шетелдік тауарларды сатып ала берді.

Ұлттық банк бюджет шығындары (қарызды өтеуді есептемегенде) мен импорт (ОКЭД 06100 бойынша мұнай компанияларының сатып алуларын қоспағанда) арасындағы өзара байланысты VAR-талдау арқылы зерттеді.

Нәтижесінде детерминация коэффициенті R² = 0,71 болды, бұл модельдің жоғары дәлдігін көрсетеді: импорттағы тербелістердің 71% мемлекеттік шығындар динамикасымен түсіндіріледі.

Грейнджер тестінің нәтижесі бойынша, өзгерістерге импорт емес, мемлекеттік шығындар себеп болады — p = 0,0006 деңгейіндегі статистикалық маңыздылық бұл қорытындыны растайды. Бұл — фискалдық саясаттың бастапқы фактор екенін, ал импорттың оның салдары екенін дәлелдейтін тікелей эмпирикалық айғақ.

Салыстыру үшін: Еуропалық орталық банктің зерттеуі (Funke & Nickel, 2006) G7 елдерінде мемлекеттік шығындардың 1% өсуі импорттың шамамен 0,4% артуына әкелетінін көрсетті. Қазақстанда бұл көрсеткіш — 0,6%, яғни ықпал 50% күшті.

Мұның себептері — бюджет пен экономиканың құрылымында. Республикалық бюджет барлық мемлекеттік шығынның шамамен 83%-ын құрайды. 2021 жылы оның көлемі 35,7 млрд доллар болды, бұл 2015 жылғы 11,6 млрд доллармен салыстырғанда үш еседен көп (теңге бағамы әлсірегеніне қарамастан).

Әлеуметтік шығындар осы кезеңде бюджет құрылымында 24%-дан 29%-ға өсті. Білім беру шығындары 2017 жылы 4%-ға дейін құлдырағаннан кейін 2021 жылы қайта 9%-ға дейін көтерілді. Денсаулық сақтау — 10–14%, қорғаныс және құқықтық қызмет — 11% шамасында. Осылайша, бюджеттің үштен бірі — әлеуметтік қолдауға, тағы үштен бірі — трансферттер мен субсидияларға жұмсалады.

Осы кезеңде бюджет тапшылығы 2016 жылғы -1,6% ІЖӨ деңгейінен 2020 жылы -3,1%-ға дейін өзгеріп отырды. Ұлттық қор трансферттерін есептемегенде, 2017 және 2021 жылдары тапшылық ІЖӨ-нің 5%-ынан да асып түсті.

2017 жылдан бастап қаржыландыру құрылымы өзгерді: ішкі қарыздар үлесі сыртқыдан асып түсті. 2016 жылға дейін тапшылық көбіне сыртқы қарыздармен жабылған болса, кейіннен мемлекет ішкі нарықта бағалы қағаздар орналастыруға көшті. Бұл валюталық тәуекелді төмендеткенімен, бюджеттің шикізат табысына тәуелділігін азайтқан жоқ.

Талдау көрсеткендей, Қазақстанның мемлекеттік шығындары негізінен мұнай-газға қатысы жоқ секторларға бағытталғанымен, олар әлі де айтарлықтай экспорттық нәтиже бермей отыр.

Тіпті ірі инвестициялық жобалар да мұнайға қатысы жоқ экспорттың елеулі артуына алып келмеді. ҰБ деректеріне сәйкес, мұнайсыз ағымдық шот үнемі теріс, ал мұнайлық шот — тұрақты түрде оң қалыпта.

2014–2021 жылдары шетелдік инвесторлардың табыстарының экспортқа қатынасы орташа есеппен 37% болды. Бұл экспорттық түсімнің үштен бірі ел экономикасында қалмай, шетелге репатриацияланатынын білдіреді.

Мұндай жүйеде мемлекеттік шығындардың кез келген өсуі — тіпті әлеуметтік тұрғыдан негізделген болса да — сыртқы тапшылықтың артуына алып келеді.

Импорт көлемі теңгенің әлсіреуіне де, мұнай бағасының құлдырауына да сезімтал емес. Оны бюджет шығындары, мемлекеттік сектордағы еңбекақы және әлеуметтік төлемдер тұрақты түрде қолдап отыр.

2021 жылы Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстан тұрғыны өз шығынының 76,5%-ын тұтыну тауарларына жұмсаған, оның 36%-ы — импорттық. Яғни халықтың шығынының үштен бірі шетелге кетеді.

Ұлттық банк Қазақстандағы фискалдық импульстар циклге қарсы емес, яғни экономикалық құлдырау кезінде де мемлекеттік шығындар қысқармайды дейді. Бұл ішкі сұранысты тұрақтандырғанымен, импортты экономикалық циклдерге төзімді етеді. Нәтижесінде ағымдық шотқа тұрақты қысым түседі.

Мультипликативті әсер бұл үрдісті одан әрі күшейтеді.

Бюджеттік шығындардың 1% өсуі импортты тікелей 0,6%, ал бес ай ішінде жиынтық есеппен 1,42% арттырады. Себебі — тізбекті реакция: мемлекеттік инвестициялар табыс қалыптастырады, ал бұл табыстар кейін тұтынушылық импортқа — автокөлік, техника, құрылыс материалдары, жиһаз сатып алуға — бағытталады.

VAR-моделі Ұлттық банк жүргізген талдауда көрсеткендей, импульс толық 5 айдан кейін жоғалады, бірақ осы уақыт ішінде импорт мемлекеттік шығындардың өзінен жылдам өседі. Бұл мемлекеттік қаражат ішкі өндірістен гөрі импорт мультипликаторын қалыптастыратынын білдіреді.

Яғни бюджеттен шыққан әр теңге экономикаға «сіңеді», бірақ көбіне оның сыртында қалып қояды. Егер 2021 жылғы мемлекеттік шығындардың көлемі 35,7 млрд доллар деп алсақ, импорттың 0,6%-дық әсері айына шамамен 214 млн доллар қосымша сыртқы сұранысқа тең келеді.

Ұлттық банк есебінде мемлекеттік шығындардың сыртқы шоттарға әсерінің негізгі арнасы — қызметтер немесе кірістер емес, тауар импорты екені айтылған. 

2021 жылы Қазақстанның тауар импорты 43,1 млрд долларға жетті, ал 2015 жылы — 32,5 млрд доллар болған. Теңге екі есеге жуық әлсірегеніне қарамастан, импорттың физикалық көлемі артқан, бұл импорттың икемсіз екенін тағы дәлелдейді.

Импорттың негізгі баптары: машиналар, жабдықтар және көлік құралдары — 42%, азық-түлік және ауыл шаруашылығы өнімдері — 13%, химия өнімдері — 12%, құрылыс материалдары — 8%.

Бұл — инфрақұрылым, білім беру, денсаулық сақтау салаларына бағытталған мемлекеттік инвестициялардың басым бөлігі импорттық тауарлар сатып алумен қатар жүретінін көрсетеді.

Өндірісті дамытуға бағытталған бағдарламалардың өзі көбіне «импортты қыздырады»: ауыл шаруашылығы техникасы, зертханалық құрал-жабдық, медициналық аппараттар — бәрі шетелдік жеткізушілерден сатып алынады. Осылайша, нақты секторға құйылған мемлекеттік инвестициялар ел ішінде емес, сыртқы нарықта сұраныс тудырады. Бұл импортты алмастыруға ұмтылған мемлекет үшін парадокс.

Ұлттық банк фискалдық ынталандырулар импорт мультипликаторын күшейтетінін — экономикаға қанша ақша құйылса, сыртқа кететін қаражат сонша артатынын айтады. Бұл процесті Қазақстан өндірісінің құрылымы да асқындырады: қосылған құнның 20%-дан аз бөлігі өңдеуші өнеркәсіпте жасалады, ал 60%-дан астамы қызмет көрсету мен сауда салаларында. Сондықтан тұтынушылық немесе инвестициялық сұраныс өссе, ол ең алдымен импорт өсіміне әкеледі, ішкі өндіріс ұлғаймайды.

Ұлттық банк мәліметі бойынша, Қазақстанның ағымдағы шоты мемлекеттік шығындардың өзгерісіне өте сезімтал. 2019 жылы: –4,1% ІЖӨ, 2020 жылы: –6,3% ІЖӨ, 2021 жылы: –2,6% ІЖӨ, бірақ мұнайға қатысы жоқ ағымдағы шот сол күйі теріс болған. Бұл — мұнайсыз экономиканың импорт көлемін жаба алмайтынын, тіпті шикізат экспорты өссе де, дефицит сақталатынын көрсетеді.

Кейінгі жылдары импорттың ІЖӨ-дегі үлесі тұрақты түрде 30–35%, ал мұнайсыз экспорт ІЖӨ-нің 15%-ынан төмен. Бұл құрылымдық теңсіздік тұрақты сыртқы тапшылықтың басты себебі болып отыр.

Авторлар зерттеудің маңызды әдіснамалық қорытындысын былай жасайды: мемлекеттік шығындар тек импорттың бір жолғы өсуіне ғана емес, сонымен қатар қызметтер балансының уақытша нашарлауына да әкеледі. Бұл мемлекеттік сатып алулар құрамында шетелдік мердігерлер мен консалтингтік компаниялардың қызметтері бар екенімен байланысты. Яғни фискалдық экспансияның әсері бір мезгілде бірнеше арна арқылы өтеді — тауарлар, қызметтер, кірістер.

Макроэкономикалық саясат үшін бұл нәтижелер бюджеттің рөлін қайта қараудың қажеттілігін білдіреді. Қазақстанда бюджет көбіне әсіресе экспорт бағасы төмендеген немесе дағдарыс кезеңдерінде циклдерді жұмсарту құралы ретінде пайдаланылады. Алайда Ұлттық банк зерттеуі көрсеткендей, бюджеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығы сыртқы тепе-теңдіктің сақталуын білдірмейді. Мемлекет ішкі сұранысты қолдағанда, ол сонымен бірге импортты да қолдайды.

Әлеуметтік шығындар маңызды тұрақтандыру функциясын атқарады, бірақ олардың құрылымы тұрақты сыртқы ағынды қалыптастырады. Бюджеттің шамамен 30%-ы халыққа төлемдерден — зейнетақы, жәрдемақы, субсидиялардан тұрады. Бұл қаражат тікелей бөлшек саудаға түседі, ал ол жердегі тауарлардың 40%-ға жуығы — импорт. Осылайша, әлеуметтік саясат ішкі міндеттерін орындап жатқанымен, еріксіз түрде сыртқы тәуелділікті күшейтеді.

Есепте бюджет мультипликаторларының бағалауы келтірілген. Ұлттық банк есептеуінше, мемлекеттік шығындардың импортқа қысқа мерзімді әсерінің коэффициенті — 0,6, ал жиынтық әсері — 1,42. Мұнайға қатысы жоқ импорт бойынша коэффициент 0,7-ге жуық, бұл бюджет ынталандыруларына мұнайдан тыс сектордың реакциясы одан да күшті екенін көрсетеді.

Бұл әсерді абсолютті шамаларға аударсақ: бюджет 35,7 млрд доллар деңгейінен 1% артқанда, импорт алғашқы айда шамамен 214 млн долларға өседі, ал бес ай ішіндегі жиынтық әсері — шамамен 500 млн доллар. Бұл шама ІЖӨ-нің 1%-ына тең.

Бұл өзара байланыс Қазақстанда фискалдық саясаттың сыртқы тербелістердің негізгі көзіне айналғанын көрсетеді. Ақша-несие факторларынан (мөлшерлеме, бағам) айырмашылығы, импорттың бағыты мен оған сәйкес валюталық ағындардың динамикасын дәл бюджет айқындайды.

Ұлттық банк негізгі фактор ретінде шығындардың құрылымына баса назар аударады. Инфрақұрылым, қорғаныс және әлеуметтік трансферттер әртүрлі әсер береді. Мысалы, инфрақұрылымға арналған шығындар импорттық жабдық сатып алумен қатар жүреді, бірақ ұзақ мерзімді перспективада өндірістік база қалыптастыруы мүмкін. Ал әлеуметтік төлемдер экспорттық қайтарым жасамайды және тұтынушылық импорттың дереу өсуіне әкеледі.

Авторы зерттеудің маңызды әдіснамалық қорытындысын жасайды: 2021 жылы бюджеттің жиынтық шығындары келесідей бөлінді: әлеуметтік көмек және қамтамасыз ету — 29%, білім беру — 9%, денсаулық сақтау — 10%, қорғаныс және қауіпсіздік — 11%, көлік және инфрақұрылым — 8%, трансферттер мен субсидиялар — 27%.

Олардың ішінде өндірістік әлеуетке әсер ете алатын инвестициялық шығындарға жататындары — небәрі 15%. Демек, бюджеттің 85% — ағымдағы шығындар, олардың едәуір бөлігі импортты тікелей күшейтеді.

«Мемлекеттік шығындардың төлем балансының ағымдағы шотына әсері негізінен импорттың өсуі арқылы көрінеді, бұл Қазақстан контекстіндегі қос дефицит гипотезасын растайды», — делінген зерттеуде. 

Бұл — ұлттық реттеуші алғаш рет бюджет пен сыртқы тепе-теңдік арасындағы байланысты сандық түрде дәлелдеген сирек жағдайлардың бірі. Сондықтан да бұл зерттеу фискалдық экспансия шекаралары туралы қызу қоғамдық талқылау жағдайында ерекше мәнге ие.

Фискалдық және сыртқы экономикалық саясатты бөлек қарастыруға болмайды. Егер мемлекет ішкі ұсыныс базасын кеңейтпестен шығындарды ұлғайтса, нәтиже импорттың өсуі мен валюталық тұрақтылықтың әлсіреуі болады. Ұзақ мерзімде бұл, әдетте, екі сценарийдің біріне әкеледі: шығындарды қысқарту немесе валютаны құнсыздандыру. Бұл — қос дефициті бар елдерге тән классикалық жағдай.

Зерттеу авторлары бұны бюджет қысқартуға шақыру деп емес, оның құрылымын оңтайландыру қажеттілігі деп түсіндіреді. Егер қаражат импортты алмастыратын немесе экспорттық әлеует жасайтын салаларға бағытталса, әсер керісінше сыртқы тұрақтылықты нығайтады. Яғни негізгі сұрақ мынада — қанша жұмсау емес, неге жұмсау керек?

Қазақстан үшін бұл — стратегиялық дилемма. Елде мемлекеттік инвестициялар көлемі жоғары, бірақ олардың экспорттық нәтижеге трансформациялану тиімділігі әзірге төмен. Мұнайдан тыс өнімдердің экспорты баяу өсуде, ал импорт керісінше кеңейіп келеді. 2022 жылы тауар импорты 17,4% өсті, ал мұнайдан тыс экспорт — тек 4,8%.

Осы жағдайда бюджетінің Ұлттық қор трансферттеріне тәуелділігі сақталып отыр. 2021 жылы қордан бюджетке 4,5 трлн теңге бағытталды — бұл барлық кірістің шамамен 40%-ы. Бұл қаражат инвестицияға емес, ағымдағы шығындарға жұмсалады, сондықтан импортқа ықпалы одан да тікелей болады.

Сондықтан Ұлттық банк зерттеуі — жай статистикалық талдау емес, экономиканың тәуелділік механизмінің диагностикасы. Ол ішкі өндірістің өсуімен сүйемелденбеген бюджет шығындарының әр жаңа ұлғаюы елдің сыртқы тұрақтылығын әлсірететінін көрсетеді.

Мемлекеттік шығындар ІЖӨ өсімін ғана емес, сыртқы осалдықтың артуын да ынталандырады. Қысқа мерзімді перспективада әсері оң: жұмыспен қамту өседі, табыс көбейеді, әлеуметтік тұрақтылық нығаяды. Алайда ұзақ мерзімді перспективада бұл созылмалы сыртқы дефицитке, қарыздың өсуіне және валюталық курсқа қысымға әкеледі.

Бүгінде Қазақстан экономикасы фискалдық парадокс жағдайында тұр. Бюджет ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етеді, бірақ оның есебінен капиталдың бір бөлігі сыртқа шығады. Бұл валюталық ағындар әсіресе мұнай бағасы төмендеген кезде мұнай кірістерімен әрдайым толық өтелмейді.

Ұлттық банк зерттеуі бұл процесті алғаш рет сандық түрде формалдайды. Ол бюджетті әлеуметтік саясат құралы ғана емес, сыртқы тепе-теңдік құрылымын айқындайтын фактор ретінде көрсетеді.

Шығатын басты түйін мынау: төлем балансының тұрақтылығына мемлекеттік шығындардың құрылымын сапалы қайта қарамай қол жеткізу мүмкін емес. Егер мемлекет ақшасы импортты қыздыруды жалғастырса, онда бюджеттен шыққан әр жаңа теңге даму тетігі емес, ағымдағы шот дефицитінің жаңа жолына айналады.